Alimlər 10 min illərlə yatmış mikrobları oyadıblar

Permafrost - Şimal yarımkürəsində quru ərazinin təxminən dörddə birini əhatələyən donmuş torpaq, buz və qaya qarışığı - elm adamlarının diqqətini hələ də cəlb edir ki, bu da təəccüblü deyil: bu, bir növ buzlu qəbiristanlıqdır, burada heyvanların və bitkilərin qalıqları, həmçinin çoxlu sayda bakteriya və digər mikroorqanizmlər zamanla birgə donublar.
Bununla belə, “qəbiristanlıq” sözünü heyvan və bitki qalıqlarına aid etmək mümkün olsa da, mikroorqanizmlər üçün yuxu yeri barədə danışmaq bəlkə də daha doğrudur. Belə ki, Boulderdəki Kolorado Universitetinin mütəxəssisləri tərəfindən toplanmış və əvvəllər on minlərlə il buzda qalmış mikrobların ümumiyyətlə ölmədiyi məlum olub - əridikdən bir neçə ay sonra hüceyrələr aktiv şəkildə böyüməyə və koloniyalar yaratmağa başlayıb.
“Bunlar heç bir halda ölü nümunələr deyil. Onlar hələ də aktiv həyatı dəstəkləmək, o cümlədən üzvi maddələri parçalamaq və karbon dioksid kimi buraxmaq qabiliyyətinə malikdirlər”, - araşdırmanın aparıcı müəllifi Tristan Karo bildirib.
Alimlər işlər aparmaq üçün unikal bir yerə - Alyaskada ABŞ Ordusu Mühəndislər Korpusu tərəfindən idarə olunan permafrost tunelinə gediblər. Bu tədqiqat obyekti donmuş ərazinin 100 metrdən çox uzunluqdakı tunelində yerləşir. Tunelin divarlarında qədim bizon və mamontların sümükləri görünür.
- İçəri girəndə ilk gördüyün şey dəhşətli qoxudur. Oradan çox uzun müddət möhürlənmiş kifli zirzəmi iyi gəlir. Bir mikrobioloq üçün bu həlledici məqamdır, çünki maraqlı qoxular çox vaxt mikrob mənşəlidir”, - alim xatırlayır.

Mütəxəssislər yaşı bir neçə min ildən on minlərlə ilə qədər dəyişən permafrost nümunələri toplayaraq su əlavə ediblər və onları 4 və 12 dərəcə Selsi temperaturunda inkubasiya vəziyyətinə gətrirblər. Bu dərəcə insanlar üçün sərin sayılsa da, Arktika üçün kifayət qədər istidir.
“Biz Alyaska yayı üçün xarakterik olan temperaturları və iqlim faktorları səbəbindən əbədi donun əridiyi bir vəziyyəti simulyasiya etmək istədik”, - Tristan Karo izah edib.
Nəticələr alimləri təəccübləndirib. İlk aylarda mikrob koloniyaları son dərəcə yavaş böyüyüb - gündə 100 min hüceyrədən yalnız bir hüceyrə yenilənib. Müqayisə üçün deyək ki, laboratoriyadakı əksər bakteriya koloniyaları bir neçə saat ərzində tamamilə yenilənir. Ancaq altıncı aya qədər vəziyyət dəyişib: canlanan bakteriya koloniyaları aktiv şəkildə böyüməyə başlayıb və onların bəziləri hətta adi gözlə görülə bilən selikli strukturlar - biofilmlər əmələ gətiriblər.

Maraqlıdır ki, bakteriya koloniyaları yüksək temperaturda daha sürətli oyanmayıblar. Başqa sözlə, Alyaskanın sərin yayı zamanı qeyri-adi dərəcədə isti bir gün vəziyyəti kəskin şəkildə dəyişməyəcək. Daha böyük əhəmiyyət kəsb edən məqam yay fəslinin tədricən uzanmasıdır. İsti temperatur payıza və yaza qədər uzanır və bu, əbədi donmuş təbəqələrin tədricən əriməyə başlamasına səbəb olur.
Bu gün insanların yaratdığı iqlim dəyişikliyi səbəbindən əbədi donmuş torpaqlar həyəcan doğuracaq sürətlə əriyir. Alimlər bunun pis bir dövrə səbəb ola biləcəyindən qorxurlar: permafrost əridikcə, onun daxilində donmuş mikroblar canlanacaq və üzvi maddələri aktiv şəkildə parçalamağa başlayacaq, güclü istixana effekti verən karbon və metan qazlarını atmosferə buraxacaq ki, bu da iqlim dəyişikliyini gücləndirəcək.
Sahil İsgəndərov
AzVision.az