Alimlər okean iqliminin gələcəyini tədqiq ediblər

Bakı, 19 noyabr, AZƏRTAC

ABŞ, Fransa və Rusiyadan olan okeanoloqlar okeanın daxili xaosunun riyazi modellərin cərəyanların və digər proseslərin davranışını dəqiq proqnozlaşdırmaq qabiliyyətinə təsirini hərtərəfli araşdırıblar. Bu tədqiqat onlara qlobal okean iqlimində proqnozlaşdırılma hüdudlarını aşkar etməyə imkan verib. AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə TASS agentliyi Moskva Fizika və Texnologiya İnstitutunun (MIPT) Elmi Kommunikasiya Mərkəzinə istinadla məlumat verib.

MIPT-nin baş tədqiqatçısı Takaya Uçida tədqiqatın nəticələrini şərh edib: “Biz okeanın müxtəlif təsir növlərinə fərqli reaksiya verdiyini aşkar etdik. Əgər onu böyük və yavaş bir qüvvə ilə itələsəniz, tək bir varlıq kimi reaksiya verir və bu reaksiyanı proqnozlaşdırmaq mümkündür. Lakin əgər ona öz daxili burulğanlarının tezliklərində təsir etməyə çalışsanız, o, əslində təsirinizi görməzdən gəlir və enerjini xaotik hərəkətində dərhal dağıdır”.

Alimlər izah etdiyi kimi, qlobal okean və onun daxilindəki mövcud sistemlər planetin iqliminin formalaşmasında və istiliyin ekvatordan qütblərə yayılması prosesində əsas rol oynayır. Böyük, nizamlı cərəyanlara əlavə olaraq, hidrosferdə müxtəlif xaotik ortamiqyaslı burulğanlar da yaranır. Bu burulğanlar enerji mübadiləsi aparır, “qlobal cərəyan konveyeri” ilə iqlimə davamlı qarşılıqlı təsir göstərir və okeanın xarici amillərə reaksiyasına müdaxilə edir.

Beynəlxalq okeanoqraflar okeanın xarici təsirlərə reaksiyasının yalnız proqnozlaşdırıla bilən hissəsini təsvir edəcək möhkəm bir riyazi model yaratmağın mümkünlüyü ilə maraqlanıblar. Bu ideyanı rəhbər tutaraq, tədqiqatçılar okean hövzəsinin ideal ədədi modelini hazırlayıblar və onların hər biri az fərqli ilkin şərtlərlə başlayan 1 deyil, 120 simulyasiya işlədib.

Bu modeldən istifadə edən tədqiqatçılar bu orta, proqnozlaşdırıla bilən sistemin iki əsaslı fərqli təsir növünə necə reaksiya verdiyini sınaqdan keçiriblər: bu, bütün okean hövzəsini əhatə edən genişmiqyaslı, yavaş külək dəyişikliyi və okeanın öz xaotik burulğanlarına ölçüsü və tezliyi baxımından oxşar ortamiqyaslı qüvvələr toplusudur. Hesablamaların nəticələri okeanın bu təsirlərə paradoksal reaksiyasını ortaya qoyub.

Birinci halda, model xarici təsirə ardıcıl və proqnozlaşdırıla bilən şəkildə reaksiya verib və okeanın küləkdən aldığı enerjini necə payladığı və dəyişdiyi barədə yaxşı bir proqnoz verib. İkinci halda, burulğanlı küləkdən gələn bütün enerji demək olar ki, dərhal birbaşa xaotik komponentə ötürülüb. Bu, burulğanların orta vəziyyətinə əsaslanan sadələşdirilmiş modellərin tamamilə səhv proqnozlar verməsinə səbəb olub.

“Bu o deməkdir ki, okeanın orta vəziyyətini bilmək dəqiq proqnoz vermək üçün kifayət deyil. Bu cür proqnozlar vermək üçün genişmiqyaslı dövriyyə ilə burulğanlar arasındakı “rəqsi” hərtərəfli başa düşmək lazımdır, bu proses isə real vaxtda baş verir”, - deyə Uçida sözlərini yekunlaşdırıb.