Alplar göz önündə əriyir: İsveçrə 5 ildə buzunun 20 faizini itirib

İsveçrə cəmi beş il ərzində buzlaq buzlarının təxminən beşdə birini itirib. Alimlərin sözlərinə görə, bu, Alp ölkəsinin görünüşünü köklü şəkildə dəyişir: nəhəng ağ buzlaqlar Ay səthini xatırladan qayalı səhralara çevrilir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “The Guardian” yazır.

İllik monitorinq hesabatına əsasən, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında İsveçrədəki buzlaqlar 5,5 faiz kiçilib. Bundan əvvəl yayda isti hava dalğaları və qarın az olduğu qış mövsümü yaşanıb. 2021-ci ildən bəri buz həcminin ümumi itkisi 19,4 faizə çatıb. Bu göstərici 2022-ci ildə qeydə alınmış rekord həddə demək olar ki, bərabərdir.

ETH Sürix Universitetinin qlasioloqu və hesabatın əsas müəllifi Mattias Quss bildirib ki, bir çox insan buzlaqların nə qədər sürətlə geri çəkildiyini dərk etmir. Onun sözlərinə görə, cəmi bir nəsil əvvəl hazırda çılpaq qayalı yamacların yerləşdiyi bəzi ərazilər yüzlərlə metr qalınlığında buzla örtülü olub.

Bu il alimlər tamamilə yoxa çıxan buzlaqların dəqiq sayını hələ rəsmi olaraq hesablamayıblar. Lakin onlar artıq bir sıra kiçik buzlaqların yoxa çıxmasının şahidi olublar.

“Ötən həftə onlardan birinə baş çəkdim. Bir neçə il əvvəl qalın buz təbəqəsinin olduğu, nəhəng buzlağın uzandığı Ay səthini xatırladan bu mənzərənin ortasında dayanmaq inanılmaz hissdir. İndi isə bura qayalı səhradır və burada yalnız bəzi yerlərdə köhnə buz parçaları qalıb. Onlar isti qayaların üzərində uzanaraq əriyirlər”, deyə Quss bildirib.

İsveçrə Buzlaqlarının Monitorinq Şəbəkəsi ilə İsveçrə Kriosferanın Müşahidəsi Komissiyasının birgə hazırladığı hesabatda qeyd olunur ki, 2026-cı ildə ayrı-ayrı buzlaqların orta qalınlığı 2,5-4 metr azalıb.

Qussun sözlərinə görə, alimlər buzlaqların getdikcə daha çox içəridən dağıldığını müşahidə edirlər. Buna buzun altında yaranan daxili su axınları səbəb olur. Bu axınlar boşluqlar yaradır və buzun strukturunu sözün əsl mənasında dağıdır. Yəni buzlaqlar yalnız səthin isinməsi səbəbindən geri çəkilmir, həm də içəridən dağılmağa başlayır.

“Buzun ortasında pendirdəki dəliklərə bənzəyən nəhəng boşluqlar yaranır və onların üst hissəsi uçur. Bu proseslər buzlaqları parçalara ayırır və onların daha sürətlə geri çəkilməsinə səbəb olur”, deyə alim izah edib.

Avropa atmosferin qalıq yanacaqlardan çirklənməsi və təbii ekosistemlərin məhv edilməsi səbəbindən qlobal orta göstəricidən iki dəfə sürətlə istiləşir. Alp bölgələri isə ən nəzərəçarpan dəyişikliklərin baş verdiyi ərazilərdən biridir.

İsveçrənin “MeteoSwiss” meteoroloji xidmətinin açıqladığı təhlil göstərib ki, aprel-sentyabr dövrü 1864-cü ildən bəri aparılan müşahidələrin bütün tarixində ən isti və ən quraq dövr olub. Bu müddət ərzində bəşəriyyət atmosferə 1,8 trilyon ton karbon qazı buraxıb və planetin orta temperaturunu təxminən 1,4°C artırıb.

Bu yay istilər 2022-ci ildəkindən də güclü olub. Lakin İsveçrədə buz itkisi həmin ilin rekord göstəricisinə bir qədər çatmayıb. KİV-in yazdığına görə, alimlər bunu, digər amillərlə yanaşı, Sahara tozunun daha az olması ilə izah edirlər. Toz qarın üzərinə çökərək onun günəş işığını əks etdirmək qabiliyyətini azaldır və bununla da əriməni sürətləndirir. Bununla yanaşı, qışın sonunda qar örtüyü bir qədər çox olub, yayda isə günəşli günlərin sayı artıb.

Sentyabr ayında Quss əvvəllər dağın yamacını örtən Plattalvafirn, yaxud Griss buzlağının ərazisinə baş çəkib. Son 20 ildə bu buzlaq öz sahəsinin 99 faizini itirib.

Məhz bu buzlaq 1950-ci illərdə dünyanın ən ətraflı müşahidə aparılan buzlaqlarından biri olub. Quss doktorluq dissertasiyasını hazırlayarkən də bu məlumatlardan istifadə edib.

“O zaman vəziyyət fərqli idi: geri çəkilmə sürəti hələ az-çox normal səviyyədə qalırdı. İndi gördüyümüz isə ərimə sürətinin həqiqi partlayışıdır və bu, buzlaqların dağılmasına gətirib çıxarır. Onlar sözün əsl mənasında parçalara ayrılırlar”, deyə Quss bildirib.

Tədqiqatçıların sözlərinə görə, əsrin ortalarına qədər iqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində dünyanın sahilyanı sularında yüzdən çox invaziv növ məskunlaşa bilər.

Çin tüklüayaqlı xərçəngi, Sakit okean istiridyəsi və Asiya pələng kreveti kimi növlər biomüxtəlifliyin azalmasına və ekosistemlərin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bu isə ciddi iqtisadi itkilərlə nəticələnə bilər.

Aydın