Altı şəhər diyarına, yaxud Altışara yeni səyahət

İsmailjan İMİNOV
(Qazaxıstan)

Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin, Qazaxıstan Milli Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü, uyğur əsilli yazıçı İsmailjan İminovun “Altı şəhər diyarına, yaxud Altışara yeni səyahət” kitabı uyğur türklərinin yaşadığı Doğu Türküstan, Təklə-Məkan bölgəsi, Kaşğar, Opal, Yarkənd şəhərləri və diyarın Yusif Balasaqunlu, Mahmud Kaşğarlı kimi fikir dahiləri, eyni zamanda uyğurların Mollla Nəsrəddini haqqında son dərəcə maraqlı hekayətdir.
Kitabdan bir neçə bölümü oxuculara təqdim edirik.

DAHİ ŞAİRİ ZİYARƏT
Düşünürəm ki, geniş türk dünyasının savadlı insanları arasında qədim Qaşqarın böyük şairi Yusif Balasaqunlu (Xas Hacib) haqqında eşitməyən adam tapmaq çətindir. Qədim şəhərə girəndə həmkarım Asılbek Kojaxmetovun (ictimai xadim, biznes təhsili və idarəetmə üzrə ekspert, Almatı İdarəetmə Universitetinin (AlmaU) təsisçisi və prezidenti) əlində Naum Qrebnevin rus dilinə tərcüməsindəki klassik “Xoşbəxt olmaq elmi” poeması vardı.
“Mənim üçün Yusif Balasaquni Qaraxanlılar dövlətinin qədim paytaxtının simvollarından biridir. Onun poemasını Almatıda oxumağa başladım, bu qədim diyarı anlamaq istədim. “Dahi əcdadımızın yaratdığı dastanla tanış olmaqdan böyük məmnuniyyət duyuram”, - deyir.
Bilirdik ki, şair Kaşğarda əbədi rahatlıq tapıb və şəhərin ən müqəddəs yerlərindən biri UNESCO-nun himayəsində olan Yusif Balasaqunlu ziyarətgahıdır.
Günorta istisi çoxdan səngiyib. İsti iyul axşamı idi. Təmiz cənub mehi əsirdi. Ekspedisiyamız şəhərin tarixi mərkəzindən o qədər də uzaq olmayan məqbərəyə yaxınlaşırdı. Hətta uzaqdan belə, artıq məqbərənin əzəmətli gözəlliyinə heyran olmuşduq.
Səfər yoldaşlarım bura ilk dəfə idi ki qədəm basırdılar, amma mən dahi şairin məzarını ziyarət artıq iki dəfə - 2012 və 2014-cü illərdə - etmişdim.
Sanki ilk dəfə gəlirdim, həyəcan içində sağ ayağımı bənzərsiz memarlıq tikilisinin astanasından içəri qoyub “Bismillah ir-Rəhman ir-Rəhim” dedim. Məqbərənin taleyi də orada uyuyan insanın taleyi kimi, heyrətamiz və sirlərlə doludur. Bəs, Şokan Vəlixanov bu məzarlığı ziyarət edib böyük şair haqqında eşitmişdimi?
Vəlixanov Yusif Balasaquni haqqında yazmayıb. Şair ölümündən sonra şöhrət qazanıb. Lakin sərdaba əsrlər boyu Qaşğarda məşhur yer olub. Aydındır ki, şəhərə gələn hər kəs oranı da ziyarət edirdi. Axı, əsrlər boyu burada təkcə şairin məzarı deyil, həm də mədrəsə, məscid, qəbul otağı, sərgi salonu və nəhayət, məzarın özündən ibarət vahid İslam dini və təhsil mərkəzi yerləşirdi.
Xatırladaq ki, qədim şəhərdə olduğu müddətdə maraqlanan və hər şeyə maraq göstərən Şokan bir çox məscid və mədrəsələri ziyarət edib, tanınmış şairlər, alimlər və ilahiyyatçılarla (axundlarla) görüşüb, Kaşğardan hazırda Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində olan nadir əlyazmaları gətirib.
Şübhəsiz, o, 1.900 kvadrat metr ərazini əhatə edən bənzərsiz kompleksi görüb. Uyğur memarlığının bu şah əsəri müsəlman Şərqindəki bir çox digər binalar kimi Kaşqar ustaları tərəfindən inşa edilib. Sadəliyi və eyni zamanda təntənəsi ilə diqqəti çəkir.
Bu heyrətamiz kompleksin foyesində Yusif Balasaqunluun büstünü, qonşu otaqda isə şairin görkəmli uyğur rəssamı Qazi Əmətin fırçasınfdan çıxan portretini görürük. Məqbərənin kənarlarında hündür minarələr ucalır, mərkəzdə isə əzəmətli günbəz yerləşir.
Memarlıq abidəsi mavi Uyğur naxışları ilə bəzədilmiş ağ kaşılarla bəzədilib, günbəzin özü isə tünd mavi rəngdədir.
Məqbərəyə daxil olur, təxminən min il əvvəl yaşayıb yazıb-yaradan şairin dəfn olunduğu yerə duyğu ilə yaxınlaşırıq.
İndi isə şöhrəti ölümündən səkkiz yüz il sonra gələn Yusif Balasagunun öz obrazına qayıdaq.
1796-cı il... Osmanlı İmperiyasının paytaxtı İstanbul. Bosfor sahillərində diplomatik xidmətdə olan gənc avstriyalı şərqşünas Jozef fon Hammer-Pürqştal gözlənilmədən qədim əlyazmaya - Yusif Balasaqunlunun uyğur əlifbası ilə yazılmış “Kutadqu Bilig” poemasına rast gəlir.
İosif əsəri alıb Vyana Kral Kitabxanasına bağışladı. Beləliklə, Avropa ilk dəfə bu XI əsr əlyazması haqqında məlumat əldə etdi. Elm aləmində həmin əlyazma Vyana və ya Herat əlyazması kimi tanınır, 1439-cu il iyulun 17-də bitirilib. Daha sonra əlyazma Heratdan Türkiyənin Tokat şəhərinə, oradan isə İstanbula aparılıb.
1896-cı il. Misirin paytaxtı Qahirə. Xidiv Kitabxanasının direktoru, alman alimi B.Moritz ərəb əlifbası ilə yazılmış “Kutadqu Bilig” əlyazmasını aşkar edib.
Nəhayət, 1913-cü il. Fərqanə vadisi, Namanqan şəhəri. 22 yaşlı istedadlı alim Əhməd-Zəki Vəlidi (Vəlidov) İşan Məhəmməd-Xoca Lölyarişin şəxsi kitabxanasında Yusif Balasaqunlu poemasının nadir əlyazmasına rast gəlib.