Antibiotiklər ildə 5 milyon insan öldürür

Bakteriyalar, təbii olaraq, onları öldürmək üçün nəzərdə tutulmuş dərmanların effektivliyini azaltmaq üçün təkamül edir. Lakin, antibiotiklər tibbdə və ya kənd təsərrüfatında həddindən artıq istifadə edildikdə və ya səhv istifadə edildikdə, bu təzyiqlər müqavimət prosesini sürətləndirir. Təkcə ABŞ-da hər il 2,8 milyondan çox davamlı infeksiya baş verir və qlobal miqyasda bu problem ildə təxminən 5 milyon ölümlə əlaqələndirilir.

Antibiotiklərə dözümlü bakteriyaların yayılması ilə infeksiyaların müalicəsi daha çətinləşir və adi əməliyyatlar daha riskli olur. 1910-cu ildə sifilisin müalicəsində istifadə edilən sintetik dərman olan salvarsan preparatının buraxılması ilə antibiotiklərin tətbiqindən bəri alimlər müqavimət yarana biləcəyindən narahat idi. Qlobal miqyasda aparılan araşdırmaya görə 2050-ci ilə qədər 39 milyondan çox insan antibiotiklərə davamlı infeksiyalardan ölə bilər.

Tədqiqatın müəllifləri 2022-ci ildən 2050-ci ilə qədər antimikrob müqavimətinə görə ölüm hallarının təxminən 70 faiz artacağını, ən çox risk altında yaşlıların olacağını və ölüm hallarının artmasına səbəb olacağını təxmin edirlər. Bu müqavimət, həmçinin AMR kimi də tanınır, bakteriya və göbələk kimi mikrobların mövcud dərmanlarla öldürülməsini çətinləşdirən şəkildə inkişaf etdikdə baş verir. Tədqiqatın baş müəllifi Kristofer J. L. Murrey deyir: "Bu, böyük bir problemdir və təəssüf ki, bu, daimi problem olacaq." Bu, həmçinin kimyaterapiya və qeysəriyyə kəsiyi kimi tibbi müdaxilələri daha riskli edəcək.

Tədqiqatçılar onilliklərdir ki, antimikrob müqavimətini ictimai səhiyyə problemi kimi qeyd edirlər. Lakin Antimikrob Müqaviməti üzrə Qlobal Tədqiqat Layihəsinin bir hissəsi olaraq böyük bir tədqiqatçı qrupu tərəfindən aparılan bu tədqiqat, dünyada və zamanla AMR tendensiyalarını təhlil edən ilk tədqiqat olduğundan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bildirir ki, bu tip antimikrob müqavimət təhdidi yalnız ümumi infeksiyaların müalicəsini çətinləşdirməklə yanaşı, həm də kimyaterapiya və qeysəriyyə kəsiyi kimi tibbi müdaxilələri daha riskli edir.

Araşdırmaya görə yaxın gələcəkdə dünya əhalisi qarşılacağı infeksion xəstəliklərin antibiotikə davamlı olması sürətlənəcək. Bəzən həkimlər hər hansı bir infeksion xəstəliyin müalicəsinə geniş spektrli antibiotiklə başlayırlar. Bu dərmanlar müxtəlif növ bakteriyanı eyni anda öldürür ki, bu da doğru deyil. Bizim bədənimizdə bir çox bakteriya yaşamağımız üçün vacibdir, onlar bəzi hallarda həyat qurtara bilər, lakin, xəstəliyin müalicəsi zamanı onlar da antibiotiklərə məruz qalırlar. Əgər dar spektrli antibiotiklərlə yalnız kiçik bir qrup bakteriya hədəf alınsa faydalı bakteriyalar üçün təhlükə olmaz. Bu tip antibiotiklər infeksiyaya yoluxmada iştirak etməyən bakteriyaları narahat etmədən infeksiyanı müalicə edir.

Lakin, infeksiyaya səbəb olan bakteriyaları dəqiq müəyyən etmək bir neçə gün çəkə bilər. Bu gözləmə dövrü bəzən xəstənin ağırlaşmasına səbəb olduğu üçün həkimlərin geniş spektrli müalicəyə başlamaqdan başqa çarələri olmur. İndi genom ardıcıllığı, mikrofluidika və süni intellekt alətlərindəki irəliləyişlər bakteriya növlərini və onlarla mübarizə aparmaq üçün effektiv antibiotikləri günlər əvəzinə saatlar ərzində müəyyən etməyə imkan verir. Proqnozlaşdırıcı vasitələr hətta müqavimətin təkamülünü də qabaqcadan görə bilir.

Bu sürət həkimlərə yalnız hədəfdəki bakteriyaları öldürən "dar spektrli" dərmanlardan inamla istifadə etməyə imkan verərək müqavimətin inkişafını zəiflədir.

Ümidverici tibbi yanaşmalardan biri də zərərli bakteriyaları yoluxduran və öldürən viruslardan istifadə edən bakteriofaq terapiyasıdır. Bu üsulla faydalı bakteriyalar zərər görmür. Tədqiqatçılar həmçinin müqavimət genlərini dəqiq şəkildə deaktiv etmək üçün gen redaktə vasitələrindən istifadə edən CRISPR əsaslı antimikroblar hazırlayırlar. Alimlər antimikrobları birbaşa infeksiyaya yönəldə bilmək üçün nanohissəcik sistemləri də hazırlayırlar. Bundan əlavə mikrobiom terapiyaları da inkişaf etdirilir, sağlam bakteriyaları bərpa etməklə patogenlərin çoxalmasının qarşısını almaq üçün tədqiqatlar aparılır. Bu variantların çoxu hələ də erkən mərhələlərindədir və bakteriyalar zamanla onlara qarşı müqavimət inkişaf etdirə bilər.

Antibiotik müqaviməti yalnız xəstəxanalarda yayılmır. O, insanlar, vəhşi təbiət, bitkilər, çirkab suları, torpaq və qlobal ticarət şəbəkələri vasitəsilə də yayılır. Kənd təsərrüfatında istifadə edilən antibiotiklər müqavimətli bakteriyalar yaradır və sonra onlar insanlara ötürülür. Müqavimət genləri çirkab su sistemlərindən çaylara sızaraq ətraf mühiə nüfuz edir. İndi dünyada qəbul edilir ki, həll yolu təkcə tibb dünyasında deyil, həm də mühəndislik, kənd təsərrüfatı və ictimai səhiyyə sahələrinin birgə işindədir.

Lalə Mehralı