Arktikadakı böyük problem: qara karbon

Qlobal temperaturun yüksəlməsi Şimal Buzlu Okeanda dəniz buzlarının əriməsini sürətləndirdiyindən, əvvəllər donmuş və hərəkət mümkün olmayan marşrutlarla hərəkət edən gəmilərin sayı artıb. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Qrenlandiyanı ələ keçirməsini tələb etməsi ilə daha çox diqqət çəkən dəniz Arktikasında nəqliyyatın artması ağır ekoloji xərclərlə nəticələnib: gəmilərdən püskürən və buzların daha da əriməsinə səbəb olan qara karbon və ya his təhlükə yaradır.

AP-nin Qlobal İqlim və Ətraf Mühit qrupuna rəhbəri Peter Prengaman yazır ki, bir neçə ölkə bu həftə beynəlxalq gəmiçilik tənzimləyiciləri ilə keçirilən görüşlərdə Arktikadakı gəmilərin daha az çirklənməyə səbəb olan daha təmiz yanacaqlardan istifadə etməsi üçün arqumentlər irəli sürüb. Gəmilərin yaydığı hislə örtülmüş buzlaqlar, qar və buz daha az günəş əks etdirmək qabiliyyətinə malikdir. Bunun əvəzinə, günəşin istiliyi udulur və bu da Arktikanı Yer kürəsinin ən sürətli istiləşən hissəsinə çevirir. Öz növbəsində, Arktika dəniz buzlarının əriməsi dünya üzrə iqlim şəraitinə təsir göstərə bilər.

Arktika və gəmiçiliklə məşğul olan qeyri-kommersiya təşkilatlarının koalisiyası olan Təmiz Arktika Alyansının aparıcı məsləhətçisi Sian Prior bildirib ki, bu, sonsuz dərəcədə artan istiləşmə dövrü ilə nəticələnəcək. Xüsusilə də emissiyaları və qara karbonu tənzimləmək lazımdır, lakin hər ikisi Arktikada tamamilə tənzimlənmir.

Xatırladaq ki, ötən ilin dekabr ayında Fransa, Almaniya, Solomon Adaları və Danimarka Beynəlxalq Dəniz Təşkilatına Arktika sularında hərəkət edən gəmilərin daha yüngül və qalıq kimi tanınan dəniz yanacaqlarından daha az karbon çirklənməsi buraxan "qütb yanacaqlarından" istifadə etməsini tələb etməsini təklif etdilər. Təklif şirkətlərin uyğunlaşmaq üçün atacağı addımları, daha təmiz yanacaqlardan istifadə etdiklərini göstərmək üçün görəcəyi işləri və onun tətbiq edəcəyi coğrafi ərazini - 60-cı paralelin şimalında hərəkət edən bütün gəmiləri əhatə edir. Təklifin bu həftə Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının Çirklənmənin Qarşısının Alınması və Müdaxilə Komitəsinə və aprel ayında başqa bir komitəyə təqdim edilməsi gözlənilirdi.

Arktikada ağır yanacaq yağı kimi tanınan qalıq növünün istifadəsinə 2024-cü ildə qoyulan qadağa qismən boşluqlar səbəbindən indiyə qədər yalnız kiçik nəticələr verib. Tədqiqatların 20 illik müddət ərzində karbon qazından 1600 dəfə çox istiləşmə təsirinə malik olduğunu göstərdiyi qara karbonu azaltmaq üçün edilən səylər həm beynəlxalq səviyyədə, həm də Arktikada sahil zolaqları olan ölkələr arasında ziddiyyətli maraqların olduğu bir vaxtda baş verir.

Son aylarda Trampın ABŞ-ın təhlükəsizliyini gücləndirmək üçün Qrenlandiyaya "sahib çıxmağın" vacibliyi barədə vaxtaşırı verdiyi şərhlər Qrenlandiyanın suverenliyindən tutmuş NATO alyansının gələcəyinə qədər bir çox məsələni ortaya çıxarıb. Arktikada çirklənmə və digər ekoloji problemlər arxa plana keçib.

İqlim dəyişikliyini "fırıldaqçılıq" adlandıran Tramp, həmçinin ona qarşı mübarizəyə yönəlmiş qlobal siyasətə qarşı da çıxış edib. Keçən il Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının (BDT) gəmiçilikdə karbon rüsumları tətbiq edəcək yeni qaydalar qəbul etməsi gözlənilirdi ki, bu da tərəfdarların sözlərinə görə, şirkətləri daha təmiz yanacaqlardan istifadə etməyə və mümkün olduqda donanmaları elektrikləşdirməyə sövq edəcəkdi. Daha sonra Tramp müdaxilə edərək, ölkələrin "yox" səs verməsi üçün səylə lobbiçilik etdi. Tədbir bir il təxirə salındı, ən yaxşı halda perspektivləri qeyri-müəyyən idi. Bunu nəzərə alsaq, BDT-nin Arktikada qara karbonu məhdudlaşdırmaq üçün hazırkı təklifdə sürətli irəliləyiş əldə etməsini görmək çətindir.

Qara karbon və digər gəmiçilik çirklənməsindən ən çox təsirlənən Arktika ölkələrinin özündə belə, bu cür qaydalarla bağlı daxili gərginliklər mövcuddur. İslandiya buna yaxşı bir nümunədir. Ölkə karbonun tutulması və istilik enerjisinin isitmə üçün istifadəsi kimi yaşıl texnologiyalarda dünya lideri olsa da, təbiəti mühafizəçilər ölkənin dənizlərdə çirklənmənin tənzimlənməsində daha az irəliləyiş əldə etdiyini söyləyirlər. Çünki ölkənin ən vacib sahələrindən biri olan balıqçılıq sənayesi böyük təsirə malikdir.

Peter Prengaman daha sonra məqaləsində bildirir: "Yük gəmiləri, balıqçı qayıqları və hətta bəzi kruiz laynerləri İslandiya, Qrenlandiya, Kanada, Rusiya, Norveç, Finlandiya, İsveç və ABŞ-ın ən şimal hissələrini birləşdirən sularda daha çox hərəkət etdikcə, Arktikada his çirklənməsi artır. Arktikada ərazisi olan səkkiz ölkədən ibarət hökumətlərarası forum olan Arktika Şurasına görə, 2013-2023-cü illər arasında 60-cı paralelin şimalındakı sulara daxil olan gəmilərin sayı 37% artıb. Həmin dövrdə Arktikada gəmilərin qət etdiyi ümumi məsafə 111% artıb".

Qara karbon emissiyalarında da artım var. Enerji və Ətraf Mühit Tədqiqatları Assosiasiyasının araşdırmasına görə, 2019-cu ildə 60-cı paralelin şimalındakı gəmilərdən 2696 metrik ton qara karbon atılıb, 2024-cü ildə isə bu rəqəm 3310 metrik ton olub. Tədqiqat nəticəsində balıqçı gəmilərinin ən böyük qara karbon mənbəyi olduğu müəyyən edilib. Həmçinin, ağır yanacaq yağına qoyulan 2024-cü il qadağasının qara karbonun yalnız kiçik bir azalmasına səbəb olacağı müəyyən edilib. Güzəştlər və istisnalar bəzi gəmilərin 2029-cu ilə qədər ondan istifadə etməyə davam etməsinə imkan verir.

Ətraf mühit qrupları və bu işdə maraqlı ölkələr gəmi yanacağının tənzimlənməsini qara karbonu real olaraq azaltmağın yeganə yolu kimi görürlər. Çünki ölkələrin nəqliyyatın məhdudlaşdırılmasına razılıq verməsi mümkün deyil. Balıqçılıq, resurs çıxarılması və daha qısa gəmiçilik məsafələrinin cəlbediciliyi çox böyükdür. Gəmilər Arktikadan keçməklə Asiya və Avropa arasında bəzi səfərlərdə günlərə qənaət edə bilərlər.

Peter Prengaman hesab edir ki, Şimal Dəniz Yolu kimi tanınan yol ilin yalnız bir neçə ayında keçilə bilər və hətta bu halda da gəmilərə buzqıran gəmilər müşayiət etməlidir. Bu təhlükələr, Arktikanın çirklənməsi ilə bağlı narahatlıqlarla birlikdə bəzi şirkətləri uzaq durmağa söz verməyə vadar edib.

Dünyanın ən böyük konteyner daşıma şirkəti olan Mediterranean Shipping Company-nin baş direktoru Søren Toft ötən ay LinkedIn-də paylaşım edərək yazıb: "Arktika ətrafında müzakirələr güclənir və kommersiya gəmiçiliyi bu müzakirənin bir hissəsidir. MSC-dəki mövqeyimiz aydındır. Biz Şimal Dəniz Yolundan istifadə etmirik və etməyəcəyik."

Lalə Mehralı