Autizmli uşaqların təhsilində müəllimin rolu

Bakı, 27 avqust, AZƏRTAC

Bərabər təhsil imkanlarının təmin edilməsi inklüziv təhsilin əsas prinsiplərindən biri kimi autizmli uşaqların təhsil prosesinə fəal cəlb olunmasını və onların potensiallarının reallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Məktəb uşağın yalnız akademik biliklər qazandığı məkan deyil, həm də sosial bacarıqlarının formalaşdığı, yaşıdları ilə ünsiyyət qurduğu və müstəqil həyata hazırlaşdığı mühüm inkişaf mərhələsidir. Bu prosesdə müəllimin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hazırda Azərbaycanda autizm spektr pozuntusu olan uşaqlarla bağlı diqqətin daha çox məktəbdənkənar diaqnostika, korreksiya və reabilitasiya istiqamətinə yönəldiyi müşahidə olunur. Aparılan bu işlər uşağın inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşısa da, məktəbə başladıqdan sonra onun təhsil mühitində qarşılaşdığı çətinliklər və bunların aradan qaldırılmasında müəllimin rolu nisbətən kölgədə qalır. Nəticədə həm müəllimlər, həm də valideynlər uşağın məktəbə uyğunlaşması və təlim prosesinə cəlb olunması zamanı müxtəlif çətinliklərlə üzləşirlər.

ADU-nun Psixologiya və pedaqogika kafedrasının dosenti, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Səbinə Rüstəmova AZƏRTAC-a müsahibəsində autizm spektr pozuntusu olan uşaqların məktəb mühitinə uyğunlaşması, təlim prosesinə cəlb olunması və onların təhsil imkanlarının genişləndirilməsində müəllimin, məktəbin və ailənin birgə fəaliyyətinin əhəmiyyəti barədə məlumat verib.

-Autizmli uşaq məktəbə başladıqda müəllim qarşısında hansı yeni vəzifələr dayanır?

-Autizm spektr pozuntusu olan uşaqların fərdi xüsusiyyətləri və təhsil ehtiyacları fərqli olduğundan, bütün şagirdlərə tətbiq edilən vahid tədris yanaşması hər zaman effektiv olmur. Bəzi uşaqlar ünsiyyət qurmaqda, təlimatları izləməkdə, sosial münasibətlər yaratmaqda və sinif qaydalarına uyğunlaşmaqda çətinlik çəkə, bəziləri isə səs, işıq və digər mühit stimullarına həssas reaksiya göstərə bilərlər.

Bu baxımdan müəllimin əsas vəzifələrindən biri şagirdin fərdi imkanlarını və ehtiyaclarını müəyyənləşdirərək təlim prosesini ona uyğun təşkil etməkdir. Praktik olaraq aydın və qısa təlimatlar vermək, tapşırıqları kiçik mərhələlərə bölmək, vizual materiallardan istifadə etmək və fəaliyyət ardıcıllığını əvvəlcədən göstərmək faydalı strategiyalar hesab olunur. Sinif daxilində diqqət və davranışın tənzimlənməsi məqsədilə müsbət möhkəmləndirmədən istifadə edilməsi, uyğun davranışın təqdir olunması və ehtiyac yarandıqda qısa fasilələrin verilməsi məqsədəuyğun hesab edilir.

Uşağın sensor həssaslıqları da nəzərə alınmalı, mümkün qədər həddindən artıq səs-küy və diqqəti yayındıran digər vasitələr azaldılmalıdır.

Autizmli şagirdin sosiallaşması da təhsil prosesinin mühüm hissəsidir. Cüt və kiçik qrup fəaliyyətləri, strukturlaşdırılmış oyunlar və həmyaşıd dəstəyi uşağın ünsiyyət və sosial bacarıqlarının inkişafına, sinif kollektivinə uyğunlaşmasına şərait yarada bilər. Müəllimin düzgün strategiya seçimi yalnız akademik nəticələrin yaxşılaşdırılması ilə məhdudlaşmır, həm də uşağın sosial və emosional inkişafını dəstəkləyir.

-Bu prosesdə məktəb və ailə əməkdaşlığı nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?

-Uşağın ehtiyaclarının düzgün müəyyənləşdirilməsi üçün müəllim və valideyn arasında müntəzəm məlumat mübadiləsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Uşağın evdə və məktəbdə nümayiş etdirdiyi davranışlar barədə məlumatların paylaşılması, ortaq məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi və inkişafın birlikdə izlənilməsi vahid yanaşmanın formalaşmasına imkan verir.

Müəllimlərin autizm spektr pozuntusunun xüsusiyyətləri, fərdi ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi və uyğun pedaqoji strategiyaların tətbiqi üzrə praktiki bilik və bacarıqlarının artırılması məktəbdə inklüziv təhsilin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Bu səbəbdən müəllimlər yalnız ümumi metodiki biliklərlə deyil, real sinif vəziyyətlərində tətbiq oluna bilən praktiki alətlərlə də təmin edilməlidirlər.

İnklüziv təhsilin məqsədi bütün uşaqlara eyni yanaşmanı tətbiq etmək deyil, onların fərdi xüsusiyyət və ehtiyaclarını nəzərə alaraq bərabər təhsil imkanları yaratmaqdır. Bu baxımdan autizmli uşaqlara göstərilən dəstəyin məktəbdənkənar aparılan işlərlə məhdudlaşdırılmaması, məktəb mərhələsini də əhatə edən davamlı və fərdiləşdirilmiş dəstək sisteminin formalaşdırılması aktual məsələlərdəndir.

Məktəbdə yaradılan dəstəkləyici mühit uşaqların potensiallarını reallaşdırmasına, sosial bacarıqlarının inkişafına, təhsil prosesində fəal iştirakına və gələcəkdə daha müstəqil həyata hazırlanmasına mühüm töhfə verə bilər.

Müxbir - Xatirə Cəfərova