Avrasiyanın dialoq və əməkdaşlıq məkanı

Bakı yeni dünya nizamında qlobal çağırışlar səsləndirir

2025-ci il öncədən də proqnozlaşdırıldığı kimi yeni dünya nizamının formalaşdırılması istiqamətində yaddaqalan dövr kimi tarixə düşməkdədir. İstər Qərb-Şərq, istər Şimal-Cənub, istərsə də yarımcəhətlər üzrə münasibətlər sistemi yenilənir, siyasi aspektlər özünün köhnə axarından çıxır, ticari-iqtisadi əlaqələr modeli müasir tranzaksiya formuluna əsasən müəyyənləşir, hətta ictimai həyatda yeni qlobal dəyərlər ortaya çıxır. Siyasi gözləntilər daha çox növbəti mərhələdə geostrateji şəkillənməni özündə əxz edir - diqqət yetirsək, yeni dünya nizamı adlanan mövhum mürəkkəb geosiyasi dalanlar üzərindən beynəlxalq münasibətlərə sirayət etməkdədir. Nəticədə, yaranan mənzərə heç də ürəkaçan deyil:

- Kataklizmlərin həm coğrafiyası, həm mahiyyəti, həm də “xasiyyəti” dəyişkənliyə uğrayır;

- Yeni dəyərlər toplusu sistemində qlobal təhlükəsizlik fərqli anlamlarda təhdid altına düşür;

- Yeni dünya çağırışları yeni nizamın ştrixlərini formalaşdırır;

- Güc mərkəzlərinin təmərküzləşməsi növbəti mərhələyə qədəm qoyur - burada geopolitik anlamda ortaya çıxan yeni regional aktorlar da nəzərə alınır.

Beləliklə, dünyada baş verən proseslər həm siyasi, həm iqtisadi, həm sosial, həm də mədəni sferalar üzrə yenilənmənin (format edilmənin) bir addımlığında dayanır. Yeri gəlmişkən, Prezident İlham Əliyev iyunun 15-də YAP-ın təşkilatçılığı ilə Şuşada keçirilən “Yeni dünya nizamı: geosiyasi aspektler və qlobal çağırışlar” mövzusunda beynəlxalq konfrans iştirakçılarına ünvanladığı məktubda bildirib ki, müasir dövrdə dünyada olduqca mürəkkəb geosiyasi hadisələr baş verir. Milli, regional və qlobal təhlükəsizliyə qarşı çoxsaylı təhdidlərin yaranması və ölkələrin müxtəlif siyasi, hərbi, iqtisadi, mədəni, humanitar, ekoloji çağırışlarla üzləşməsi fonunda beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni güc mərkəzlərinin meydana çıxması və yeni dünya nizamına keçid prosesi müşahidə olunmaqdadır: “Belə bir şəraitdə dövlət maraqlarının, ölkələrin müstəqilliyinin və suverenliyinin qorunması, sülh, sabitlik, əməkdaşlıq və çoxtərəfli inkişaf naminə səylərin birləşdirilməsi müstəsna əhəmiyyətə malikdir”.

Qalib və qüdrətli Azərbaycan...

Bəlli olduğu kimi, beynəlxalq hüquq qlobal mühitdə əsas istinad mənbəyi sayılır - hətta ən uzlaşılması mümkün olmayan proseslərin belə beynəlxalq hüquqla təsbiti mövcuddur. 30 ilə yaxın davam edən Ermənistan işğalı beynəlxalq hüquqa qarşı ən böyük hörmətsizlik və haqsızlıq sayıla bilərdi. İşğal nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü pozulmuşdu və bu bərpa edilməli idi- BMT TŞ-nin qəbul etdiyi məlum 4 qətnamə 30 ilə yaxın effektsiz şəkildə dayandı və icrasını gözlədi. 30 ilə yaxın Ermənistan bu qətnamələrə məhəl qoymadı. Bununla belə, təəssüfləndirici haldır ki, beynəlxalq aləm işğalçı ölkəyə qarşı hər hansı bir sərt reaksiya göstərmədi və cəzasızlıq mühiti də Ermənistanı yeni işğallara sövq etdi. Azərbaycan öz gücü ilə həm ərazi bütövlüyünü, həm də suverenliyini təmin etdi, həm də BMT TŞ qətnamələrinin icrasını reallaşdırdı. Təsəvvürlərdə beynəlxalq aləm dünya nizamına cavabdehlik daşısa da, reallıqda biz bu cavabdeh qlobal mühitin zəruri məqamlarda adekvat fəaliyyətlər sərgiləmədiyinin, bir sıra hallarda proseslərə, bəşəriyyət üçün taleyüklü məsələlərə belə seyirçi qaldığının şahidi olduq. Prezident İlham Əliyev məktubunda bildirib ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan silahlı birləşmələrinin tam, dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən dörd qətnaməsinə baxmayaraq, 30 ilə yaxın ərazisinin 20 faizi işğal altında olmuş Azərbaycan ikili standartlarla, qərəzli və ədalətsiz münasibətlə üzləşmişdi: “44 günlük Vətən müharibəsi və 1 günlük antiterror əməliyyatı nəticəsində ölkəmiz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini öz gücü ilə tam bərpa etdi. Beləliklə, müasir Azərbaycan dövlətini dərin sosial, iqtisadi və siyasi böhrandan qurtaran dahi şəxsiyyət, milli dövlətçilik ideologiyasının yaradıcısı Ümummilli Lider Heydər Əliyevin arzuladığı qalib və qüdrətli Azərbaycan dövləti formalaşdı”.

Bakı ədaləti, beynəlxalq hüququ qətiyyətlə müdafiə edir

Dünyanın yeni dövr siyasi gündəliyinə nəzər salsaq Azərbaycanın açıq şəkildə yeni niazımın formalaşması istiqamətində ən mühüm dövlətlərdən biri olması reallığı ortaya çıxır. Simvolik cəhətdən yanaşdıqda Bakını hətta müasir nizamın mərkəzi də adlandırmaq olar. O nöqteyi-nəzərdən ki, Bakı artıq 4 cəhət üzrə həm siyasi, həm də iqtisadi kəsişmələrinin əsas nöqtəsidir. İstər Şərq-Qərb, istər Şimal-Cənub istiqamətləri üzrə formalaşan münasibətlər sistemi Azərbaycanın iştirakı, hətta bəzi məqamlarda liderliyi ilə həyata keçirilir. Detallara nəzər salaq Avropa İttifaqı yeni dövr üçün Qlobal Cənubla əməkdaşlıq parametrlərini Azərbaycanda müəyyənləşdirir. Paralel olaraq  Şərq ilə nəzərdə tutulan genişmiqyaslı iqtisadi təmərküzləşmənin mərkəz nöqtəsi Azərbaycandır (Çin ilə imzalanan hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq sənədi bunu təsdiqləyir). Bakı Mərkəzi Asiya və Türk coğrafiyasında aparıcı rola malikdir - Orta Dəhlizin ən mühüm və strateji stansiyası olaraq bu vəzifəni uğurla həyata keçirir. Hətta ənənəvi kataklizmlərin dayandırılması, həlli yollarının araşdırılmasında, tapılmasında Azərbaycanın vasitəçiliyi olduqca vacib şərt kimi önə çıxır. Səbəb isə birdir - Azərbaycan bütün məsələlərdə beynəlxalq hüquqa əsaslanır, ədalət prinsipindən çıxış edir. Prezident İlham Əliyev öz məktubunda bildirib ki, ədalətli dünya nizamının tərəfdarı olduğunu hər zaman əməli fəaliyyəti ilə nümayiş etdirən Azərbaycan nəinki yerləşdiyi Cənubi Qafqaz regionunun, həm də bütövlükdə Avrasiyanın dialoq və əməkdaşlıq məkanına çevrilməsinin tərəfdarı kimi çıxış edir: “Dost və tərəfdaş ölkələrlə birlikdə həyata keçirdiyimiz layihələr regional və beynəlxalq təhlükəsizliyə mühüm töhfələr verir, həm Şərq ilə Qərb, həm də Şimal ilə Cənub arasında konstruktiv və perspektivli işbirliyinə əlverişli zəmin yaradır. Dörd il ərzində Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etmiş Azərbaycan Bandunq Prinsiplərinə daim sadiq qalaraq ədaləti, beynəlxalq hüququ və üzv ölkələrin qanuni maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etmişdir”.

Qlobal etimad mühiti...

Azərbaycan bu gün üzvü olduğu siyasi təşkilatlarda, iqtisadi birliklərdə fəallığı ilə daim seçilir. Son 20 illik yolda BMT TŞ-yə sədrlik, Qoşulmama Hərəkatına rəhbərlik kimi çətin və məsuliyyətli vəzifələrin öhdəsindən gələn rəsmi Bakı özünün ədalətə əsaslanan, beynəlxalq hüquqa söykənən möqeyi ilə şöhrət qazanıb. Qlobal pandemiya dövründə davranışları, kolonializmdən əziyyət çəkən ölkələrə yardımları, qlobal iqlim dəyişikliyindən əziyyət çəkən dövlətlərin hüquqlarının müdafiəsi kimi mühüm fəaliyyət spektrləri Azərbaycanın beynəlxalq aləmdəki yerini müəyyənləşdirib. Bu, Bakının əhəmiyyətini, əməkdaşlıq üçün tam etimad edilən dövlət kimi qəbul olunduğunu göstərir. Müasir çağırışlar çoxtərəfliliyi təbliğ edir - xüsusilə, ticari-iqtisadi münasibətlərin diversifikasiya edilməsi ölkələrarası əlaqələrə rəngarənglik qatır. Azərbaycanın bütün qlobal mühit üçün alternativ enerji və nəqliyyat marşrutu kimi strateji əhəmiyyətinin artması faktoloji haldır - xüsusilə, Cənub Qaz Dəhlizi, “yaşıl enerji” layihələri və Zəngəzur dəhlizi kimi təşəbbüslər bu kimi məqamlarda ön plana çəkilir. Paralel olaraq təhlükəsizlik amili yeni dövrün əsas komponentlərindən biri kimi çıxış edir. Azərbaycanın siyasi praqmatizmə əsaslanan mövqeyi və regional sülh təşəbbüsləri iştirakçı ölkələr tərəfindən bütün mənalarda təqdir edilir. Bu isə Azərbaycanın regionda sülh və inkişafın əsas mənbəyi olmasını daha da qətiləşdirir. Dövlət başçısı sözügedən təbrik məktubunda onu da vurğulayıb ki, bu gün ədalətli dünya naminə yeni geosiyasi nizamın formalaşması dövlətlərin siyasi məsuliyyət prinsipinə əsaslanan ardıcıl və məqsədyönlü fəaliyyətindən asılıdır: “Ölkələr məhz qarşılıqlı hörmət və etimada, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanan, müasir çağırışlara cavab verən səmərəli işbirliyi həyata keçirməklə bu prosesə layiqli töhfə verə bilərlər”.

Pərviz SADAYOĞLU