Avropapərəstlik və suverenlik dilemması

İrəvanda keçirilən “Avropa Siyasi Birliyi”nin VIII sammiti geosiyasi araşdırma testidir

“Avropa Siyasi Birliyi”nin VIII, Ermənistan–Aİ I sammiti İrəvanın xarici siyasət kursunda baş verən transformasiyanın simvolik kulminasiya nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Son illər rəsmi İrəvan “çoxtərəfli balanslaşdırma” xəttindən tədricən daha aydın Avropayönümlü diskursa keçid edir. Bu keçid daxili legitimlik mexanizmlərinin yenidən qurulması cəhdidir. Hakimiyyət Avropa ilə yaxınlaşmanı islahatların lokomotivi və təhlükəsizlik təminatının alternativ modeli kimi təqdim edir.

Burada diqqətçəkən əsas məqam “simvolik inteqrasiya” ilə “funksional inteqrasiya” arasındakı fərqdir. Sammitlər, yüksək səviyyəli görüşlər və siyasi bəyanatlar simvolik inteqrasiyanın elementləridir və onlar qısa müddətdə siyasi dividendlər gətirə bilər. Amma funksional inteqrasiya – yəni hüquqi uyğunlaşma, iqtisadi transformasiya, institutların yenidən qurulması – daha ağrılı və uzunmüddətli prosesdir. Ermənistanın qarşısında duran əsas çağırış bu iki səviyyə arasında balansı qorumaqdır. Digər tərəfdən, bu sammitlər Ermənistan daxilindəki siyasi parçalanmanı daha görünən edir. Müxalif qüvvələrin Avropa institutlarına ünvanladıqları mesajlar göstərir ki, ölkədə “Avropa seçimi” ətrafında konsensus formalaşmayıb. Bunlar isə xarici siyasət kursunun davamlılığı üçün ciddi risk yaradır. Çünki inteqrasiya prosesləri geniş ictimai və siyasi razılaşma ilə davamlı ola bilir. Əks halda, hər siyasi dəyişiklik strateji istiqamətin yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə nəticələnir ki, bu da tərəfdaşlar üçün etibarlılıq problemini gündəmə gətirir.

Eyni zamanda, Aİ-nin bu prosesdə rolu birmənalı deyil. Brüssel üçün Ermənistanın demokratik göstəriciləri vacib olsa da, regiondakı geosiyasi reallıqlar bu prinsiplərin tətbiqində selektiv yanaşmanı şərtləndirir. Hakimiyyət Avropa dəstəyini siyasi kapitala çevirməyə çalışdığı halda, müxalifət bunu xarici legitimlik üzərindən qurulan zəif daxili əsas kimi təqdim edir.

* * *

Ermənistan daxilində müxalif qüvvələrin Aİ-yə ünvanladığı müraciətlər göstərir ki, ölkədə “demokratik transformasiya” narrativi ətrafında ciddi fikir ayrılığı mövcuddur. Hakimiyyət Avropa istiqamətini modernləşmə və diversifikasiya kimi təqdim edir, lakin müxalifət bunu daha çox imic siyasəti, hətta müəyyən mənada xarici legitimlik axtarışı kimi qiymətləndirir. Burada əsas paradoks ondan ibarətdir ki, Aİ-nin normativ siyasəti – yəni demokratiya, hüququn aliliyi və insan haqları kimi prinsiplər – praktik siyasətdə tez-tez geosiyasi maraqlarla balanslaşdırılır. Aİ uzun illər özünü “dəyərlər birliyi” kimi təqdim etsə də, son onillikdə təhlükəsizlik mühiti, enerji marşrutları və regional rəqabət faktorları bu yanaşmanı daha praqmatik çərçivəyə salıb. Ermənistan kimi həssas geosiyasi zonada yerləşən ölkələrə münasibətdə isə bu praqmatizm daha qabarıq hiss olunur. Bütün bunlar Ermənistan daxilində siyasi diskursu ikiləşdirir. Hakimiyyət Avropa ilə yaxınlaşmanı “islahatların zəmanəti” kimi təqdim etdikcə, müxalifət bunu “selektiv legitimləşdirmə mexanizmi” kimi şərh edir. Başqa sözlə, müxalif qüvvələr iddia edir ki, Aİ-nin dəstəyi real demokratik keyfiyyətlərdən çox, mövcud hakimiyyətin geosiyasi uyğunluğuna əsaslanır.

Digər tərəfdən, bu vəziyyət Aİ üçün də reputasiya riski yaradır. Əgər Brüssel açıq şəkildə bəyan etdiyi prinsiplərlə praktik siyasəti arasında balansı izah edə bilməzsə, onun “normativ güc” imici zədələnə bilər. Xüsusilə də müxalifət və vətəndaş cəmiyyəti aktorları tərəfindən səsləndirilən tənqidlər artdıqca, Aİ-nin regiondakı təsir alətləri daha çox siyasi selektivlik prizmasından qiymətləndiriləcək.

* * *

Cənubi Qafqazda artan geosiyasi rəqabət, kommunikasiya xətləri, enerji və təhlükəsizlik məsələləri Aİ-ni regionda daha aktiv olmağa vadar edir. Ermənistan isə bu strategiyada “pəncərə ölkə” funksiyasını yerinə yetirə bilər. Məhz buna görə Brüssel daxili siyasi proseslərə selektiv yanaşma sərgiləyərək mövcud hakimiyyətlə işləməyi üstün tutur. Xüsusilə Rusiya təsirinin zəiflədiyi, İran faktorunun isə həssas balans yaratdığı bir mühitdə Aİ üçün İrəvanla əlaqələrin dərinləşdirilməsi “boşluğun doldurulması” strategiyasının tərkib hissəsinə çevrilir.

Enerji təhlükəsizliyi də eyni dərəcədə vacib amildir. Avropa üçün enerji mənbələrinin və tranzit yollarının şaxələndirilməsi prioritet olaraq qalır. Bu kontekstdə Ermənistan birbaşa enerji təchizatçısı olmasa da, regional enerji arxitekturasında mövqe tutmaq üçün əlavə diplomatik dəyər qazanır. Bütün bu amillər Brüsselin yanaşmasını qaçılmaz şəkildə praqmatik edir. Daxili siyasi proseslərə selektiv münasibət də məhz buradan qaynaqlanır: prioritet sabitlik və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaşlıq. Çünki Aİ üçün qeyri-sabit, daxili qarşıdurmalarla zəifləmiş Ermənistan geosiyasi baxımdan dəyərsizləşir.

* * *

Lakin bu yanaşmanın uzunmüddətli nəticələri də nəzərə alınmalıdır. Əgər Aİ qısamüddətli geosiyasi maraqlar naminə normativ prinsiplərdən ardıcıl şəkildə geri çəkilərsə, bu, onun regiondakı etibarlılığına zərbə vura bilər. Eyni zamanda, Ermənistan daxilində də “Avropa seçimi”nin mahiyyəti ilə bağlı şübhələri dərinləşdirə bilər. Nəticədə ortaya mürəkkəb bir mənzərə çıxır: Aİ Ermənistan üçün modernləşmə modeli kimi təqdim olunur, lakin Brüssel özü bu münasibətə daha çox geosiyasi alət kimi yanaşır. Ermənistanın qarşısında duran əsas vəzifə bu fərqi düzgün oxumaq və strateji qərarlarını bu reallıqlar əsasında formalaşdırmaqdır.

Lakin Avropa inteqrasiyasının struktur nəticələri var və onlar çox zaman ictimai diskursda yetərincə açıq müzakirə olunmur. Ən çox qabardılan məsələ suverenliklə bağlıdır. Doğrudur, müasir inteqrasiya modellərində suverenliyin “itirilməsi” deyil, “paylaşılması” anlayışı ön plana çıxır. Amma kiçik iqtisadiyyatlar üçün bu paylaşımın real çəkisi fərqli olur. Məhz bu nöqtədə əsas məsələ “qərarvermə asimmetriyası”dır. Yəni qaydalar formal olaraq hamı üçün eyni olsa da, onların hazırlanmasında iştirak imkanları bərabər deyil. Ermənistan kimi iqtisadi və institusional baxımdan məhdud resurslara malik ölkələr üçün bu, inteqrasiyanın passiv fazasına düşmək riskini artırır.

Ticarət rejimlərinin liberallaşdırılması, rəqabət qaydalarının sərtləşdirilməsi və dövlət dəstəyi mexanizmlərinin məhdudlaşdırılması kimi addımlar qısamüddətli perspektivdə daxili bazarın qorunma imkanlarını azalda bilər. Yerli istehsal hələ tam formalaşmamış açıq rəqabət mühiti ilə üz-üzə qala, bazarda mövqe itirə bilər.

Digər tərəfdən, normativ uyğunlaşma institusional transformasiyanı da tələb edir. Hüquqi sistemin, idarəetmə mexanizmlərinin və tənzimləyici institutların Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması kağız üzərində texniki proses kimi görünsə də, praktikada bu, siyasi iradə, kadr potensialı və uzunmüddətli strategiya tələb edən mürəkkəb dəyişikliklərdir. Əgər bu uyğunlaşma yalnız formal xarakter daşıyarsa, yəni qanunlar qəbul olunub real tətbiq mexanizmləri zəif qalarsa, onda “imitasiya islahatları” fenomeni ortaya çıxır.

Suverenlik məsələsinin daha incə tərəfi isə siyasətin prioritetlərinin formalaşması ilə bağlıdır. İnkişaf strategiyaları xarici standartlara uyğunlaşdırıldıqca, milli prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi sahəsində manevr imkanları darala bilər. Bununla belə, məsələni yalnız risk prizmasından qiymətləndirmək də birtərəfli yanaşma olardı. Suverenliyin paylaşılması müəyyən hallarda idarəetmənin keyfiyyətini artırmaq, korrupsiyanı məhdudlaşdırmaq və institusional sabitliyi gücləndirmək üçün imkanlar yaradır. Problem həmin paylaşımın şərtlərində və balansındadır. Əgər Ermənistan bu prosesi selektiv və maraq əsaslı inteqrasiya kimi qurarsa, o zaman həm riskləri azalda, həm də faydaları maksimuma çatdıra bilər.

Aİ ilə əməkdaşlıq çərçivəsində təqdim olunan maliyyə paketləri, kreditlər və texniki yardım proqramları adətən konkret şərtlərlə müşayiət olunur. Formal olaraq bu şərtlər institusional inkişafı təşviq etməyə yönəlsə də, praktikada onlar iqtisadi siyasətin prioritetlərini də formalaşdırır.

Demoqrafik və sosial ölçü də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Avropa ilə inteqrasiya əmək miqrasiyasını sürətləndirə, insan kapitalının axınına səbəb ola bilər. Xüsusilə gənc və ixtisaslı kadrların xaricə yönəlməsi uzunmüddətli perspektivdə “beyin axını” problemini dərinləşdirə bilər. Təbii ki, diaspor şəbəkələrinin genişlənməsi, pul köçürmələri və xaricdə əldə olunan bilik və təcrübənin geri qayıtma potensialı da mövcuddur. Lakin bu potensialın reallaşması üçün dövlətin məqsədyönlü siyasəti – geri dönüş təşviqləri, investisiya imkanları və institusional əlaqə mexanizmləri – vacibdir. Əks halda, miqrasiya birtərəfli insan kapitalı itkisinə çevrilir.

Sosial və mədəni müstəvidə isə Avropa normativ çərçivəsinin təsiri daha çox identitet və dəyərlər müzakirəsi kontekstində özünü göstərir. Cəmiyyətin bir hissəsi bunu modernləşmə və açıq cəmiyyətin elementi kimi qəbul etdiyi halda, digər hissəsi ənənəvi strukturlar üçün təhdid kimi görür.

Son olaraq qeyd edək ki, bütün bunların fonunda əsas sual dəyişmir: Ermənistan bu prosesi necə idarə edəcək? Əgər Avropa istiqaməti yalnız qısamüddətli siyasi dividendlər üçün istifadə olunursa, bu, ölkəni asılılıq spiralına sala bilər. Əgər bu kurs realist qiymətləndirmə, mərhələli islahatlar və milli maraqların aydın tərifi ilə müşayiət olunarsa, inteqrasiya riskləri minimuma endirilə bilər.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru