Ay torpağında gizli xəzinə: Bir ovucu milyonlarla dollara bərabərdir

Bir vaxtlar elmi fantastika filmlərində görünən Ay mədənləri 2026-cı il etibarı ilə real iqtisadi məqsədə çevriləcək. Dünyanın əsas iqtisadiyyatları, kosmik agentlikləri və texnologiya şirkətləri gözlərini Aya dikiblər. Mütəxəssislərin fikrincə, bu yarışdakı əsas sual aydındır: "Gələcəyin təmiz enerjisini Aydan kim gətirəcək?"

Lent.az bildirir ki, Britaniyanın "The Guardian" qəzetinin təhlilinə görə, Helium-3 bu yarışın mərkəzindədir. Yer kürəsində olduqca nadir olan bu izotopun günəş küləkləri sayəsində milyardlarla il ərzində Ay torpağında (reqolit) toplandığı düşünülür.

Alimlərin fikrincə, helium-3 gələcək nüvə termoyadro reaktorları üçün ideal yanacaqlardan biri ola bilər. Bu yanacağın radioaktiv tullantılar yaratmadan çox miqdarda təmiz enerji istehsal etmək potensialına malik olduğu bildirilir. Mütəxəssis hesablamalarına görə, Aydakı ümumi helium-3 ehtiyatlarının iqtisadi dəyəri 100 trilyon dolları keçə bilər. Onun hər kiloqram üçün dəyərinin təxminən 20 milyon dollar olduğu təxmin edilir.

Aydakı resursların istismarı ilə bağlı ilk konkret təşəbbüslərdən biri Interlune adlı şirkətdən gəlib. NASA-nın keçmiş rəhbərləri və texnologiya investorlarının qurduğu şirkət, Ay torpağını emal edə bilən prototip maşınları təqdim edib. Planlara görə, şirkət, Ayın cənub qütbünə enəcək Griffin-1 adlı roverdən istifadə edərək səthdəki torpağı emal edərək helium-3 qazı çıxarmağı hədəfləyir.

Yeni sistem Aydan tonlarla torpağın daşınmasını qiymətli qazın birbaşa Ayın özündə çıxarılması ilə əvəz etməyi və yalnız yaranan qazı Yerə geri göndərməyi planlaşdırır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu metod xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

İqtisadiyyat qəzeti olan "Financial Times" Ayda resurslar uğrunda yarışın yeni bir geosiyasi rəqabət yaratdığını qeyd edir. ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi Artemis Proqramı və onunla əlaqəli Artemis ilə Çin və Rusiyanın dəstəklədiyi Beynəlxalq Ay Tədqiqat Stansiyası layihəsi arasında sakit bir yarış gedir.

Lakin, əhəmiyyətli bir hüquqi boşluq var. Kosmik müqavilədə heç bir ölkənin Ay üzərində suverenlik iddia edə bilməyəcəyi bildirilir. Buna baxmayaraq, Ayda mineralların çıxarılması və mülkiyyəti ilə bağlı dəqiq qaydalar yoxdur.

Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, zəngin mineral yataqları olan əraziləri "təhlükəsizlik zonaları" elan etmək gələcəkdə ciddi diplomatik böhranlara səbəb ola bilər.

Ay mədənçiliyinin məqsədi yalnız enerji deyil. Alimlərin fikrincə, Ayın buz ehtiyatları da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qütb bölgələrində yerləşdiyi düşünülən bu buz kütlələri parçalanaraq hidrogen və oksigenə çevrilə bilər. Beləliklə, Ay Mars missiyaları üçün "kosmik yanacaqdoldurma məntəqəsi"nə çevrilə bilər.

Bundan əlavə, elektron cihazlardan elektrik nəqliyyat vasitələrinə qədər bir çox sahədə istifadə olunan nadir torpaq elementlərinin də Ayda tapıla biləcəyinə inanılır. Bu, qlobal texnologiya istehsalında yeni iqtisadi tarazlıq yarada bilər.