Azadlığın kölgəsində yazılanlar

Pərvanə MƏMMƏDLİ

Çağdaş ədəbiyyat yeni formalar, eksperiment və cəsarət tələb edir. Əli Nürvəş Çağla da modernist düşüncəli və yenilik sevən gənc şairlərdəndir. Əli Çağla çox gənc olmasına baxmayaraq, şairdir, yazıçıdır, tərcüməçilik və naşirlik fəaliyyəti ilə də məşğuldur. "Dəlilərin sevgisi" və "Niyar karvanı" kimi romanlarının müəllifidir. Lakin bu kitablarının nəşrinə İranda izn ala bilməyib. "Katarina" onun çap olunan ilk şeir toplusudur.

"Katarina"da aparıcı motivlərindən biri qaranlıq-işıq dialektikasıdır. Katarina kitabın mərkəzi sevgi fiqurudur, amma klassik "məşuq" deyil: o, yuxuda çığırıb şairi "səssiz uçurum"dan qaytaran səsdir. Katarina bəzən qadın, bəzən ad, bəzən ədalət, bəzən də "görünməməzlik"dir - şair adın arxasındakı qadını xatırlaya bilmir. Bu qeyri-müəyyənlik zəiflik deyil, kitabın əsas ideyasını tamamlayır: zor dövründə sevgi də "tam görünə" bilmir; sevginin forması gizlənməyə məhkumdur. Şairin ən güclü tərəflərindən biri də budur: o, romantikanı tam göstərmir, sevgi ilə siyasətin, yataq ilə tribunalın eyni hava ilə nəfəs aldığını göstərir.

"Katarina" fiquru isə kitabın emosional mərkəzidir. O, konkret qadın olmaqla yanaşı, şairi uçurumdan geri çağıran səsdir:

Katarina yuxumda qışqırdı,

səssiz uçurumdan geri döndüm.

Amma bu sevgi də tam görünmür:

Qələmin çürüyür, adın qalır...

Sevgi xilasdır, amma onu ifadə edəcək dil artıq çürüməkdədir.

Katarina obrazı kitabda sevginin adı yox, səsidir. O, şairi ölümdən çəkib çıxaran bir çağırış kimi verilir:

Adı Katarina idi, yuxularımda çığırıb

məni ölümdən qaytarırdı...

Burada sevgi sakitləşdirən yox, sarsıdan bir enerjidir. Ardınca gələn suallar Katarinanın real qadın yox, çoxqatlı simvol olduğunu göstərir.

Şairin ən güclü yerlərindən biri qorxu ilə yazmaq hissini etiraf etməsidir. O, senzuranı birbaşa demir, onu bədənin refleksi kimi göstərir:

Hər gecə sənə şeir yazmaq istəsəm də,

...edam olunacağımdan qorxdum,

Burada sevgi belə qorunmağa məcburdur; bu, romantika yox, siyasi reallıqdır.

Səssiz uçurum motivi Katarinanın davamında daha da dərinləşir. Sevgi şairi hər gecə ölümün kənarından geri çəkir:

Hər gecə qışqırıb məni qaytarırsan səssiz uçurumdan.

Amma bu xilas tam deyil.

"Sınıq ayna" şeirində ulduzların "yenidən birləşməyəcək" hissələri kimi ümidin də dağılması var; qaranlıq şair üçün məhkəmədə ananın burnunun suyuna qarışmış göz yaşı, atanın qabar əllərində "gömgöy pullar"dır - yəni sosial səfalətin mikrodetallarıdır. Ümid isə burada böyüyən, "alovları közərən" bir şeydir, amma "kiçik, güclü qaranlıq" ona qalib gəlir . Ümid təbliğat predmetinə çevrilmir, real güc münasibətləri içində ölçülür. "Lampada yanan qaranlıq"da bu fikir daha da kəskinləşir: lampalar yandırılır, amma "qaranlıqlar" yanır; ana işığı "gözlük"lə tapır, oğul isə gələcəyin "qaranlıq vadiləri"ndə işıqlıq axtarır. Burda ən güclü məqam budur ki, işıq artıq xilas etmir, sadəcə qaranlığın formasını dəyişir.

Qaranlıq və işıq kitab boyunca bir-birini izah edir, amma xilas vəd etmir. "Lampada yanan qaranlıq" şeirində:

Böyüyən ümidlərimin alovlarını,

kiçik güclü qaranlıqlar söndürür - deyən şair ümidi ucaldır, sonra dərhal onun necə məğlub olduğunu göstərir.

Bu misralarda iki nəsil arasındakı fərq açıqdır: biri işığı texniki vasitə ilə, digəri isə hələ mövcud olmayan gələcəkdə axtarır. İşıq burada reallıq yox, ehtiyacdır.

Kitabdakı şeirlərdə ikinci böyük xətt dilin susdurulması və "dilsizlər" obrazıdır. "Azadlığın kölgəsi"ndə azadlıq bir günəş kimi yox, "dustağ ağacı" kimi boy atır; insanlar kölgədə "mehlənir", damarlarından ədalət axsa da, qandalları "ibadət" edirlər. Burada azadlıq ideal deyil - psixologiyaya çevrilmiş əsarətdir: insan zəncirə elə alışıb ki, açarı da, qıfılı da boynundan asılıb. "Milyon-milyon dilsizlər"in "kəsilmiş dillərini" bağırması danışmaq mümkün olmayanda şeir səsin yerinə keçmir, əksinə, "səsin necə kəsildiyini" göstərir. Azadlıq mövzusu da pafosdan təmizlənə bilib.

 "Azadlığın kölgəsi"ndə azadlıq özü təhlükəli obyektə çevrilir:

Azadlıq bir dustağ ağacı kimi boy atmışdı...

Və dərhal ardınca:

qandalları ibadət edirdilər...

Burada şair azadlığı ideya kimi yox, psixoloji vərdiş kimi açır. İnsanlar artıq əsarəti müqəddəsləşdiriblər. Bu, açıq siyasi şüardan qat-qat təsirlidir.

Bu səbəbdən "Səssiz uçurum" intihar kimi deyil, dilin və mənanın asılqan vəziyyəti kimi başa düşülür. Şair "bir" sözünün üstündə asılı qaldığını deyir, yəni varlığın ən kiçik təsdiqi belə (bir kəlməlik "bəli") asılqan olur. Sonra həbsxana qapısının "əbədi açıq buraxılacağını" bilməsi acı ironiyadır: ölüm azadlıq yox, sadəcə nəzarətin artıq lazım olmadığı mərhələdir.

"Səssiz uçurum" kitabın daxili dramatik zirvələrindən biridir. Şair intiharı romantikləşdirmir, onu dil problemi kimi göstərir:

Bir sözün üstündə asılı qalmışam,

o söz - bir.

Burada "bir" həm varlıq təsdiqidir, həm də ip kimi nazikdir.

Ölüm azadlıq deyil, nəzarətin artıq lazım olmadığı nöqtədir. Şair bunu emosiyasız deyir və məhz bu səbəbdən sarsıdır.

"İlanlar və insanlar" şeirində dərd artıq fərdi hiss deyil, böyüyən bir geyim kimidir:

"Mən dərdimi tənhalığımda geyindim". 

Bu misra kitabın poetik mərkəzlərindən biridir. Dərd bədənin üstünə geyilən bir əşyaya çevrilir - çıxarmaq olmur, yalnız uyğunlaşmaq mümkündür.

Ayrılıq şeirlərində dil qırılır, sözlər azalır, ritm hissin yerini tutur:

Sən getdin...

Getdin...

Getdi...

Get...

Burada artıq izaha ehtiyac yoxdur; dil geri çəkilir, boşluq danışır.

Yol-qatar-getmək motivi itki və geri dönməzlik hissini dərhal qurur. "Qatarlar qayıtmayanda" şeirində, qatar bəzən ana, bəzən əsgərdir; yəni həm qoruyan, həm öldürən obrazdır.

Relslərin "ana, bacı" olması vidanın ailə dili ilə danışılmasıdır. Ardınca gələn suallar artıq yalnız bir insana yox, bütöv cəmiyyətə ünvanlanır:

Nədən susdun bu gün?

Nədən hay qoparmadın? 

Bu suallar ittiham deyil, şahidlik tələbidir.

Bu, kitabın ən sərt yerlərindən biridir: şair günahı "insanlıq"dan yox, davranış mexanizmindən çıxarır.

Kitabdakı bədii istiqamətlərə baxsaq, hiss-hiss irəliləyir: yuxu-qırılma-heyvanların alleqoriyası-uçurum-gecə-gündüz-zəng-ayrılıq-tarixlə güləş-oğurluq (kimlik)-xəritə (vətən)-sevgi (Katarina) xətti.

"Bu gecə" şeirində heyvan alleqoriyaları ilə yazılmış (qarğa, it, ayı, tülkü, çaqqal) vasitəsilə cəmiyyətin instinktiv mexanizmləri göstərilir: toy, doğum, içki, hiylə, "şeir yazmaq" belə bir-birinin ardınca gəlir və hər dəfə "Görürəm onları..." təkrarı var. Bu, şairin şahidlik iddiasıdır: hamı "görmür" kimi davranır, o isə görməyi özünə cəza edir. Burda ən güclü tərəf odur ki, alleqoriya bir "nağıl dili"nə qaçmır; son anda "bir insan"ın "Bir"lərin acımasızlığını görməsi ilə şeir yenə siyasi reallığa qayıdır.  Buradakı "Bir" artıq fərd deyil, sistemdir.

Zaman motivi də psixoloji təzyiq alətidir: "Zəng" şeirində zəng səsi (Zırrr... Zırrr...) sanki həm qapıdır, həm MRT tuneli, həm də ölümün barmağıdır; şair "mənə xoşbəxtlikdən danışmayın" deyəndə   xoşbəxtliyi inkar etmir, onun sistem tərəfindən ucuz dərmana çevrilməsinə etiraz edir.

"Ayrılığın preludu"nda ritm "tap-tap"la addımlayır, sanki qayıtma çağırışı musiqi kimi təkrarlanır, amma yollar "yorğun"dur, şair "dəli olmağımdır" deyə özünü diaqnoz kimi yox, məkan kimi təqdim edir.   Burda güclü tərəf səs quruluşudur: "tap", "huu" emosiyanı izah etmir, emosiyanın yerinə nəfəs olur.

"Qatarlar qayıtmayanda" və "Təbriz öz rəngində deyil"də məkan artıq şəxsi ağrının fonu deyil, travmanın xəritəsidir: "Qarabağın qanı "məftilləri aşır", Təbrizə qədər gəlir, Araz "Qırmızı dəniz"ə bənzəyir". Burda şairin gücü siyasi şüarda yox, rənglərdədir: Təbrizi "ağ-qara aparat" kimi görməsi   sevincin belə niyə "rəng açmadığını" anlatmağa kifayət edir - qələbə xəbəri var, amma şüur hələ də köhnə filmin içindədir.

Mif, tarix, gündəlik detal (kafe, qəzet, zəng, sprey) eyni cümlədə toqquşur; bu toqquşma bəzən qəsdən "kobud" görünür, amma məhz o kobudluq bu poeziyanın reallığıdır. "Oğru" şeirində kimliyin "Taun", "COVİD-19", "1919" kimi adlarla dəyişməsi şəxsi "mən"in kollektiv fəlakətə qarışmasını göstərir: şair özünü bir nəfər kimi yox, dövrün simptomları kimi danışdırır. "Səssiz uçurum"dakı "bir" sözünün üstündə asılmaq və "Azadlığın kölgəsi"ndə qandala ibadət eyni psixoloji həqiqəti iki müxtəlif bucaqdan tutur: həm dil, həm bədən əsarətə uyğunlaşdırılıb.

Kitabda şeirlərin əsas süjet xətti belə qurulur: insanın içindəki sevgi ehtiyacı ilə çöl dünyanın zor mexanizmi (polis, sərhəd, "tarix kitabı", xəstəxana, tribunal) bir-birinin boğazına dolaşır və şair hər dəfə eyni yerə dirənir: "oyanmaq" istəyir, amma oyanışın özü də yuxu qədər qorxuludur.

"Oyanmaq" adlı şeirdə şair yuxuda görür ki, şəhərin divarlarında siyasi şüarlar yazılmış "qırmızı rəngli qan spreyi" var, Polis qəzəbi yox, spreyi satanı qovur - sistem səbəbi yox, aləti cəzalandırır. Şair faktları bir-bir xatırladıb düzür. Ardınca klassik məhəbbət mifləri (Leyli-Məcnun, Fərhad-Şirin və s.) cinsiyyət, bədən, sterilizasiya kimi çağdaş reallıq detallarına salınır; bununla şair demək istəyir ki, ən "müqəddəs" süjetlər belə bu şəhərdə zorun, şaiənin, biabırçılığın, nəzarətin içindən keçir. Mifin parçalanması sadəcə təxribat deyil - "tarixin dili"nin artıq sevgi danışa bilməməsinin işarəsidir.

Kitabdakı şeirlərin ən güclü tərəfi "siyasi dəhşəti gündəlik həyatın anatomiyası kimi göstərməsidir - məhkəmə göz yaşından tutmuş, lampanın işıqlandıra bilmədiyi otağa, xəritədə rəngini itirmiş şəhərə qədər. Və ən mühümü: şair hər hissi "hiss haqqında danışmaqla" yox, o hissin səsini (təkrarı, ritmi, qırılması, susması) qurmaqla verir - oxucu da sanki bu şeirləri oxumur, içindən keçir.

Nəticə olaraq, bu şeirlərin gücü hissi izah etməməsindədir. Şair qorxunu, sevgini, itkini adlandırmır - onları göstərməyi bacarır. Qatarın səsi, kəsilən suallar, təkrarlanan "get"lər, gecə-gündüz yuxular - hamısı bir-birinə bağlanaraq oxucunu tədricən həmin hissin içinə salır. Bu, nümayişkaranə kədər deyil; bu, uzun müddət susmuş bir səsin yavaş-yavaş danışmağa başlamasıdır.

Beləliklə, bu şeirlərin gücü ayrı-ayrı "gözəl misralar"da yox, modernist dünyagörüşündə olduğu kimi hissin necə parçalanaraq, susaraq, təkrarlanaraq qurulmasındadır. Şair daxili monoloqları ilə oxucunu ağlatmağa çalışmır - ona baxmağa məcbur edir. Və bu baxış uzun müddət yadda qalır.