Icma.az
close
up
RU
Azərbaycan dili və yad təsirlər Prezidentin çağırışından sonra nə etməliyik?

Azərbaycan dili və yad təsirlər Prezidentin çağırışından sonra nə etməliyik?

Icma.az bildirir, Tribuna portalına istinadən.

Prezidenti İlham Əliyev AMEA-nın 80 illik yubileyinə həsr edilmiş konfransda çıxışı zamanı Azərbaycan dilinə dair bir neçə mühüm məqamlara toxunub, tapşırıqlar verib. Onun “…əgər orijinal Azərbaycan sözü varsa, onu xarici sözü ilə əvəz etmək ya səhvdir, ya da təxribatdır” fikri geniş material verir və əsaslı tezislər müəyyələnləşdirir.

Ən vacib sual isə budur – Ölkəmizdə istifadə olunan hansı əcnəbi sözlər Azərbaycan dili üçün böyük təhlükə yaradır? Bu suala cavab tapmaq üçün əsasən 3 istiqamətə diqqət etməliyik:

BİRİNCİSİ türk dili yox, Türkiyə türkcəsi! Türkiyə türkcəsi – bu, daha çox normativ təhdidlər yaradır, Azərbaycan dilinin fonetika və sintaksisini məhv edir. Daha çox Türkiyə seriallarının təsiri altında və qismən isə mədəni əlaqələrin genişlənməsi fonunda ortaya çıxan real və acı mənzərə “türk dünyasına inteqrasiya”, “mədəni yaxınlıq” adı altında ört-basdır edilsə də, Azərbaycan dilinin mental yaddaşına və mədəni-ideoloji dayaqlarına sarsıdıcı zərbələr vurur. Türkiyə türkcəsinə aid sözlər Azərbaycana süni şəkildə daxil olub, daha çox gənc qızlar və serialların təsiri altında bihuş olan savadsız insanlar tərəfindən istifadə edilməkdədir. Türkçülük yox, “türkiyəçilik”dən doğan elastik təəssübkeşlik hətta ölkəmizdə kifayət qədər tanınan qələm adamlarının da bu sözlərdən geniş istifadəsinə rəvac verib. Bu dildə “abi” sözündən başqa heç bir söz Azərbaycan xalqının genetik ruhuna yapışmayıb. “Abi” sözü doğmalıq ifadə etsə də, Türkiyədə öz səmimi tərəflərini çoxdan itirib. Azərbaycan uşaqları Türkiyə multfilmlərinin ağır zərbələri altında travmalar alır, bu multfilmlər böyüklər üçün nəzərdə tutulan sevgi seriallarının “körpə” formasıdır. Qayə, mahiyyət eynidir. “Aşkım, “kayınpederim”, “kocam” və s. kimi kifli serial sözləri multfilmləri də bəzəməklə yanaşı, uşaqların dilində bitib. Uşaqların Türkiyə türkcəsinin orbitinə düşməsi genefondumuzu da melodik təzyiqlərə məruz qoyur. Kuryoz xəstəliyimiz də var – Türkiyə türkcəsində – multfilmlərlə böyüyən uşaqlar təhsil almağa başlayanda birbaşa rus bölməsinə göndərilir.

İKİNCİSİ, ingilis dili (plaza dili) – insanların düşüncə müxanizminə lokal hücumlar etməklə, “texniki düşüncə” forması yaradır. Daha çox müasir, Avropa təhsilli, yenilikçi görünməyən istəyən gənc və orta yaşlı insanlar istifadə edir. Cəmi 3 ay Avropada kurs keçərək Vətənə dönür, hesab edir ki, ingilis sözlərindən istifadə etməklə daha cəlbedici görünə biləcək. Açığı desək, alınır da, kadr məsələlərində belələri daha çox önə çəkilir. “Mənə call gəldi”, “Meeting var”, “save etdim”, “bir az go edək”, “beynimi reflesh edirəm” və s. kimi yersiz ifadələr gənc kadrların gündəlik danışıq menyusuna daxil olan əsas ifadələrdir. Bu, daha çox mental müstəqllik təhlükəsi yaradır. Hazırda ingilis dilində danışmaq “intellekt göstəricisi” hesab olunur.

ÜÇÜNCÜSÜ, rus dili – müstəmləkə tarixinin ideoloji yaddaşı kimi xarakterizə etmək olar. Azərbaycan dilinin mühafizəsi ilə məşğul olduğunu iddia edən türkçü alimlərin, professorların, şair-yazıçıların əksəriyyətinin nəvə-nəticələri rus bölmələrində təhsil alırlar. Bununla yanaşı, rus dili Azərbaycana təbii şəkildə daxil olub: elm, texnika, mədəniyyət vasitəsilə rus dili ictimai münasibətlərin də əsas kodlardan birinə çevrilib. Azərbaycan dilinin kimliyini təhdid altına almır. Azərbaycan dilinin nəhəng alimləri sovet dövründə yetişib, dilin fundamental elmi bazası məhz bu dövrdə formalaşıb. İndiyə qədər rus dilində heç bir söz Azərbaycan dili üçün təhlükə yaratmayıb. Elə bir nümunə yoxdur. Rus dilinin geniş istifadəsi institusional risk – düşüncəni və iqtisadi təfəkkürü yönləndirən təhdid hesab oluna bilər, amma Azərbaycan dilinin əhəmiyyəti artmadıqca, bu, belə də davam edəcək.

Dəhşətlisi budur ki, Azərbaycanda elm adamları ev, medal, vəzifə davası aparır və dilin mühafizə sisteminin qurulması istiqamətində heç bir addım atmırlar.

Halbuki, Prezident İlham Əliyev növbəti dəfə dilin mühafizəsi məsələsini önə çəkməklə mühüm çağırış edir. Əminəm ki, dilimizin mühafizəsinin qurulması prosesi ilə bağlı əsaslı təkliflər Prezident tərəfindən xüsusi diqqətlə qəbul edilə bilər. Amma alimlər işləmir, heç bir sahədə dilin qorunması məsələsi prioritet deyil.

Qısası, Azərbaycan dlinin əhəmiyyəti artmaqdıqca, ölkəmizdə digər dillərin əhəmiyyəti kosmik sürətlə artmış olacaq. Ölkədə təhsilin, elmin səviyyəsi o qədər aşağıdır və milli dəyərlər o qədər zərbələnib ki, Azərbaycan dilinin əhəmiyyətini artırmaq müşkülə çevrilib. Əgər bu baş verərsə, digər dillər Azərbaycan dili üçün ideoloji təhdidə çevrilməyəcək. Başqa dilləri qadağan etmək yox, öz dilimizi təmizləməliyik. Ölkədə əksər ictimai-iaşə obyektlərinin adı əcnəbi dilindədir.

Samir Feyruzov

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:259
embedMənbə:https://tribunainfo.az
archiveBu xəbər 06 Noyabr 2025 09:18 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see349

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see289

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see287

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

20 Noyabr 2026 21:17see286

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

20 Noyabr 2026 21:35see278

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see271

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see264

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

20 Noyabr 2026 22:14see262

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

20 Noyabr 2026 22:37see259

Dövlətçilik məfkurəsinə sədaqətin təcəssümü ŞƏRH

20 Noyabr 2026 21:27see248

YAP Nizami rayon təşkilatının növbəti yeni ərazi partiya təşkilatı təsis edilib

20 Noyabr 2026 20:43see244

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

20 Noyabr 2026 22:29see244

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

20 Noyabr 2026 22:21see242

“Unudulmaz bir hekayə yazmağa çalışacağıq” Dambrauskas

20 Noyabr 2026 21:24see242

Liderlər razılığa gəldi: Süni intellektin hərbi əməliyyatlara müdaxiləsi məhdudlaşdırılır

20 Noyabr 2026 21:29see240

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

20 Noyabr 2026 22:29see230

“Xəstələr bilmir hara getsin, hara qaçsın” Onkoloji müalicə ilə bağlı ÇAĞIRIŞ

20 Noyabr 2026 17:30see229

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see224

Ağdamda yaradıcı master klas təşkil olundu FOTO

20 Noyabr 2026 21:05see218

Cennifer Lopesdən ETİRAF: “Altı ay dayanmadan ağladım”

20 Noyabr 2026 19:20see215
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri