Azərbaycan Dilinin Tarixi Zəfəri

Bir millətin yer üzündəki izi yalnız qurduğu binalar və ya fəth etdiyi torpaqlarla ölçülmür, əsl iz xalqın min illər boyu süzülüb gələn yaddaşının ifadəsi olan ana dilində gizlənir. Azərbaycan dili bizim üçün sadəcə bir ünsiyyət vasitəsi deyil, o, xalqın ruhunu yaşadan müqəddəs bir enerji, Dədə Qorqudun hikmətindən süzülüb gələn mənəvi xəzinədir. Bu dil hər bir azərbaycanlının daxili dünyasında toxunmuş bir dastandır ki, onun hər hecasında əcdadlarımızın keçdiyi keşməkeşli yolların əksi duyulur.
Tarixi inkişaf prosesində Azərbaycan dili ağır sınaqlardan keçmişdir. Əsrlər boyu ərəb və fars dillərinin güclü təsiri altında yazı dili kimi qalsa da, türkcə xalqın danışıq dili olaraq yaşamış, lakin uzun müddət rəsmi status ala bilməmişdir. Çar Rusiyası dövründə isə dilimiz daha sistematik bir təzyiqlə ruslaşdırma siyasəti ilə qarşı-qarşıya qalmış, məktəblərdə ana dilində təhsilə qadağalar qoyulmuşdur. XX əsrin əvvəllərindəki milli oyanış dalğası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dilimizin dövlət dili elan olunması ilə nəticələnsə də, sovet hakimiyyətinin qurulması ilə bu hüquq yenidən formal xarakter almağa başlamışdı.
Sovet İttifaqı dövründə ideoloji təzyiqlər nəticəsində rus dili "ümumi ünsiyyət dili" kimi ön plana çəkilir, milli dillər isə məişət səviyyəsinə endirilməyə çalışılırdı. Məhz belə bir mürəkkəb siyasi şəraitdə, 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi daxil edilməsi tarixi bir dönüş nöqtəsi oldu. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və cəsarəti sayəsində atılan bu addım, mərkəzi hakimiyyətin ruslaşdırma siyasətinə qarşı qətiyyətli bir etiraz və milli kimliyin qorunması uğrunda strateji bir zəfər idi. Bu qərar xalqın öz dilinə inamını artırmaqla yanaşı, Azərbaycan dilinin elm, siyasət və parlament tribunalarında öz layiqli yerini tutmasına şərait yaratdı.
Dilimizin keçdiyi yollar həm də əlifba sahəsindəki kəskin dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. XX əsr boyu ərəb qrafikasından latına, oradan kirilə və nəhayət yenidən latına keçid təkcə texniki bir dəyişiklik deyil, həm də milli düşüncənin və mədəni koordinatların transformasiyası idi. 2001-ci ilin 1 avqustunda latın qrafikalı əlifbanın rəsmi və qəti tətbiqi Azərbaycan xalqının öz tarixi köklərinə, maarifçilik ənənələrinə və digər türk xalqları ilə ortaq mədəni mühitinə qayıdışı idi. Bu keçid həm də müasir texnologiyalar dövründə dilimizin beynəlxalq kommunikasiya imkanlarını genişləndirmiş və rəqəmsal dünyaya inteqrasiyasını asanlaşdırmışdır.
Müstəqillik illərində dil siyasəti daha da möhkəmləndirildi. 1995-ci ildə qəbul edilən müstəqil Azərbaycanın Konstitusiyasında dilimizin dövlət statusu bir daha təsbit olundu. Bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən bu siyasət uğurla davam etdirilir. 2021-ci ildə imzalanan “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və düzgün tətbiqinin təmin edilməsi haqqında” sərəncam dilimizin müasir dövrün çağırışlarına uyğun inkişafını, rəqəmsal platformalarda tətbiqini və nitq mədəniyyətinin yüksəldilməsini hədəfləyir.
Nəticə olaraq vurğulamaq lazımdır ki, Azərbaycan dili bizim keçmişimizin yaddaşı olmaqla bərabər, həm də gələcəyimizin təminatıdır. Bir millət olaraq mövcudluğumuz dilimizin yaşaması ilə birbaşa bağlıdır; dil yaşadıqca xalq yaşayır, dil danışdıqca tarix canlı qalır. Bu müqəddəs əmanəti qorumaq və onu gələcək nəsillərə daha zəngin şəkildə ötürmək hər bir azərbaycanlının mənəvi borcu və milli sədaqət andıdır.
Azər ALLAHVERƏNOV
Milli Məclisin deputatı