Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan + ABŞ

“C3+1” formatı “C5+1”lə birlikdə hansı siyasi və iqtisadi dividendlər vəd edir?

Əvvəlcə onu qeyd edək ki, dünən Ağ Evdə baş tutan ABŞ – Mərkəzi Asiya Sammiti tərəflər arasında münasibətlərin tarixində bu səviyyədə ilk tədbir kimi yadda qalacaq. Ekspertlər perspektivə hesablanmış “C5+1” formatına digər aktorların da cəlb ediləcəyini proqnozlaşdırırlar. Bu zaman onların əksəriyyəti Azərbaycanın da bu platformaya gətirilməli olduğuna, bununla da yeni “C6+1” formatının yaranacağına inandıqlarını vurğulayır.

Bu mövzuda geniş analitik məqalə dərc edən Amerikanın “The Diplomat” nəşri qeyd edir ki, Vaşinqton “C5+1” mexanizmini yeni geosiyasi reallıqlara uyğunlaşdırmaqla bağlı qərar qəbul etməlidir. Məqalədə xüsusi olaraq vurğulanır ki, Mərkəzi Asiya regionu ABŞ-ın iqtisadi və texnoloji təhlükəsizliyinin böyük ölçüdə asılı olduğu strateji faydalı qazıntı ehtiyatları sayəsində “tarixi maraq dairəsi” dövrünü yaşayır. Bu dairədə yeni iştirakçı kimi Azərbaycanın da daxil olmağa hazır göründüyünə diqqəti çəkən müəlliflər Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin artıq bu ideyanı rəsmi şəkildə dəstəklədiyini yazırlar.

On il bundan əvvəl Əfqanıstandan kənarda nişanlanma, eləcə də təhlükəsizlik vasitəsi kimi yaradılmış ABŞ – Mərkəzi Asiya – “C5+1” formatı sonradan su, enerji, iqtisadi inkişaf və kritik mineralları əhatə edən möhkəm diplomatik platformaya çevrildi. Amma bu da danılmaz faktdır ki, son on ildə Avrasiyanın geosiyasi xəritəsi kifayət qədər dəyişikliyə məruz qalıb. Rusiya – Ukrayna hərbi münaqişəsi, Çin iqtisadiyyatının transformasiyası və Orta Dəhlizin Şərq–Qərb ticarəti üçün strateji arteriya kimi meydana çıxması ABŞ üçün regionda mövcudluğu arxivacib amilə çevirib.

***

“The Diplomat” nəşri qeyd edir ki, indiki şəraitdə Vaşinqton Cənubi Qafqaz respublikalarının formata daxil edilməsi imkanlarını mütləq nəzərdən keçirməlidir. Müəlliflərin gəldiyi qənaətə görə, Ukrayna müharibəsi genişmiqyaslı dəyişikliklərin katalizatoruna çevrilib və bunun nəticəsində Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri birbaşa ticarəti gücləndirib, nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirib, Qərb bazarlarına çıxış əldə edirlər. Bu dinamikanın mərkəzində isə Orta Asiyanı Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən çoxşaxəli, mürəkkəb dəmir yolları, limanlar və boru kəmərləri şəbəkəsi olan Orta Dəhliz dayanır. Azərbaycanın bu infrastrukturun əsas elementi olduğunu vurğulayan nəşr Bakının Ələt limanının Xəzər dənizinin qərb sahilində yeganə əsas tranzit qovşağı olduğuna diqqət çəkir. “Azərbaycanın özündə inkişaf etmiş nəqliyyat və enerji kommunikasiyaları sistemi mövcuddur ki, bunsuz Orta Dəhlizin fəaliyyəti qeyri-mümkündür” – yazan “The Diplomat” Prezident İlham Əliyevin regional sammitlərdə, enerji forumlarında fəal iştirak etdiyini, Bakının genişlənən Mərkəzi Asiya regionunun tərkib hissəsi kimi imicinin formalaşdığını önə çəkir. Amerikalı analitiklərin fikrincə, məhz buna görə Azərbaycanın “C5+1” formatına daxil olması geosiyasi reallığın qəbul edilməsi baxımından düzgün olardı: “Axı Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasında əsas enerji və ticarət yolları Bakıdan keçir”.

Ardınca müəlliflər bu cür genişlənmənin formatın enerji və investisiya potensialını artıracağını və ona real strateji dərinlik verəcəyini qeyd edirlər. Bununla yanaşı, “The Diplomat”ın analitikləri onu da etiraf edirlər ki, Azərbaycan bu formata qoşulduqdan sonra Mərkəzi Asiyanın bəzi dövlətləri özlərinin əhəmiyyətinin azalması ehtimalından narahat ola bilərlər. Məhz bu səbəblərə görə, ABŞ-ın humanitar yardıma deyil, iqtisadi artımın və özəl investisiyaların stimullaşdırılmasına yönəlmiş siyasəti regional qarşılıqlı fəaliyyətə yanaşmaların yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu kontekstdə nəşr yazır ki, Amerika bürokratik sistemində Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya hələ də ayrı-ayrı departamentlər tərəfindən idarə olunan fərqli sahələr kimi nəzərdən keçirilir. Ona görə də Vaşinqton üçün məntiqi addım Azərbaycanın mərhələli şəkildə müşahidəçi statusu və ya genişləndirilmiş “C6+1” konfiqurasiyasında tematik iştirak vasitəsilə formata cəlb edilməsi daha düzgün yanaşma ola bilər. Müəlliflər vurğulayırlar ki, əgər ABŞ həqiqətən də Orta Dəhlizin inkişafını dəstəkləməyə sadiqdirsə, onun diqqəti Gürcüstan və Ermənistana da yönəlməlidir. Gürcüstan Qara dəniz limanlarına və daha sonra Avropaya tranzit çıxışı təmin edən marşrutun son halqasıdır. Ermənistana gəlincə, Ağ Evin vasitəçiliyi ilə Azərbaycanla sülh sazişi imzaladıqdan sonra ölkə regional infrastruktur və nəqliyyat zəncirlərinə inteqrasiya etmək üçün real şans əldə edəcək.

***

Daha sonra məqalə müəllifləri Azərbaycan və bölgə ölkələri üçün olduqca vacib bir məsələyə toxunurlar. Onlar hesab edirlər ki, ABŞ-ın Cənubi Qafqazda mövcudluğunu möhkəmləndirmək və Orta Dəhlizi inkişaf etdirmək üçün Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın iştirakı ilə ayrıca “C3+1” formatını işə salmaq lazımdır: “Ermənistanı Orta Dəhliz magistralına birləşdirəcək və transxəzər yükdaşımalarının həcmini iki dəfədən çox artıracağı proqnozlaşdırılan TRIPP layihəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir”.

Bu təşəbbüsün həyata keçirilməsi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh yolu ilə nizamlanmanı gücləndirməklə yanaşı, bütün regionun davamlı inkişafı üçün iqtisadi stimullar yaradacaq.

Beləliklə, Gürcüstan və Ermənistanın ABŞ-la tərəfdaşlığa daxil edilməsi “C5+1” və ya “C6+1” formatını təkcə Mərkəzi Asiya üçün deyil, bütün Trans–Xəzər regionu üçün qarşılıqlı fəaliyyət platformasına çevirəcək. Bu, regionun iqtisadiyyatları və enerji sistemlərinin artan qarşılıqlı asılılığının obyektiv reallığını əks etdirəcəkdi. “The Diplomat”in analitikləri belə ekspansiyaya əsas maneə kimi ABŞ-ın Cənubi Qafqazla bağlı tutarlı strategiyasının olmamasını göstərirlər. Onların fikrincə, Vaşinqtonun buradakı fəaliyyəti dağınıq və reaktivdir və çox vaxt uzunmüddətli planlaşdırmanın nəticəsi deyil, identik böhranlara cavab verən taktikaya əsaslanır. Müəlliflər haqlı olaraq yazırlar ki, geosiyasi proseslərin sürətləndiyi indiki şəraitdə belə bir mövqenin dayanıqlığı zəifləməyə doğru gedir.

Məqalə müəllifləri bir daha o fikrin üzərinə qayıdırlar ki, ABŞ-ın Cənubi Qafqazda mövcudluğunu möhkəmləndirmək və Orta Dəhlizi inkişaf etdirmək üçün Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın iştirakı ilə ayrıca “C3+1” formatını işə salması zəruridir. Bu platforma ABŞ-la dialoqun dərinləşdirilməsi, infrastruktur layihələrinin dəstəklənməsi və iqtisadi təşəbbüslərin əlaqələndirilməsi üçün alət rolunu oynaya və gələcəkdə “C5+1”i gücləndirən komponentə çevrilə bilər.

“The Diplomat”in məsələyə baxış bucağına görə, “C5+1” formatının on illik mövcud təcrübəsi münaqişələrin həlli, əlaqələrin inkişafı və enerji təhlükəsizliyinə yönəlmiş paralel qarşılıqlı fəaliyyət platformasının yaradılması üçün istifadə edilə bilər: “Lazım gələrsə, hər iki struktur səkkiz ştatı və ABŞ-ı əhatə edən vahid “C8+1” formatında da birləşdirilə bilər”.

Etiraf etmək lazımdır ki, analitik məqalə müəlliflərinin ortaya qoyduqları bu yanaşma maraqlar tarazlığını qoruyub saxlamağa, eləcə də diplomatik manevrlərdə çevikliyi təmin etməyə imkanlar yarada bilər. Ən vacibi isə birləşmiş format ABŞ-a Avrasiyada sistemli fəaliyyət göstərməyə imkan verəcək. Yəni, resurslar və enerji daşıyıcıları üzrə Mərkəzi Asiya ilə, sülh quruculuğu və regional əlaqə üzrə Qafqazla infrastruktur, ticarət və təchizat zəncirləri üzrə bütün ölkələrlə əməkdaşlıq Vaşinqtona əlavə güc, nüfuz, siyasi və iqtisadi dividendlər qazandırmağa qadirdir.

İmran BƏDİRXANLI
XQ