Azərbaycan modeli: Sosial harmoniya və birgəyaşayış təcrübəsi TƏHLİL

Rəsul Mirhəşimli, jurnalist-publisist

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin dayanıqlılığı təkcə iqtisadi göstəricilərlə və ya hərbi güclə ölçülmür. Cəmiyyət daxilində fərqli dini və etnik qruplar arasında qarşılıqlı etimadın formalaşması, vətəndaş həmrəyliyinin qorunması və mənəvi təhlükəsizliyin təmin edilməsi artıq dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur. Dünyanın müxtəlif bölgələrində dini qarşıdurmaların, radikal ideologiyaların və sosial parçalanmaların artdığı bir dövrdə Azərbaycan modeli fərqli yanaşması ilə diqqət çəkir. Burada əsrlər boyu formalaşmış birgəyaşayış mədəniyyəti sadəcə hüquqi sənədlərlə deyil, ictimai şüur və gündəlik həyat tərzi ilə də möhkəmlənmişdir.

Azərbaycan cəmiyyətində müxtəlif dinlərə mənsub insanların eyni sosial məkanı bölüşməsi tarixən qarşıdurma deyil, qarşılıqlı anlaşma üzərində qurulub. Bu amil ölkədə milli təhlükəsizliyin mənəvi dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Çünki dini və etnik müxtəlifliyin idarə olunması yalnız inzibati mexanizmlərlə mümkün deyil. Bunun üçün ictimai mühitdə qarşılıqlı hörmət, tolerant düşüncə və ortaq vətəndaşlıq anlayışı formalaşmalıdır. Azərbaycanda bu dəyərlərin qorunması uzun illər ərzində dövlətçilik ənənəsinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı dini maarifləndirmə sahəsində həm yeni imkanlar, həm də ciddi risklər yaradıb. Xüsusilə sosial şəbəkələr üzərindən yayılan radikal çağırışlar gənclərin düşüncə sisteminə təsir göstərməyə çalışır. Bu baxımdan cəmiyyətin ideoloji təhlükəsizliyi yalnız hüquq-mühafizə tədbirləri ilə deyil, eyni zamanda savadlı dini maarifləndirmə ilə təmin oluna bilər. İnsan dini bilikləri etibarlı mənbələrdən əldə etmədikdə müxtəlif manipulyativ təsirlərə açıq vəziyyətə düşür. Buna görə də dini təhsilin sağlam əsaslar üzərində qurulması strateji məsələ hesab olunur.

Bu prosesdə ailə institutu xüsusi rol oynayır. Uşağın dünyagörüşünün formalaşdığı ilk mühit ailədir və mənəvi dəyərlərin ötürülməsi məhz burada başlayır. Valideynlərin məsuliyyəti yalnız övladın maddi təminatı ilə məhdudlaşmır. Onlar uşaqlara humanizm, mərhəmət, vətənə bağlılıq və cəmiyyətə faydalı olmaq kimi keyfiyyətləri aşılamağa borcludurlar. Əgər bu istiqamətdə boşluq yaranarsa, gənc nəslin yad təsirlərin hədəfinə çevrilməsi qaçılmaz ola bilər. Buna görə də milli-mənəvi dəyərlərin ailə daxilində qorunması cəmiyyətin gələcəyi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Dini biliklə yanaşı, dünyəvi elmin inkişafı da cəmiyyətin tərəqqisində əsas faktorlardan biridir. Elm və dinin qarşı-qarşıya qoyulması yanaşması artıq müasir dünyada aktuallığını itirib. İnkişaf etmiş cəmiyyətlər göstərir ki, mənəvi dəyərlərlə elmi təfəkkür bir-birini tamamladıqda daha sağlam sosial model yaranır. Azərbaycanda da gənclərin həm yüksək təhsil alması, həm də milli-mənəvi dəyərlərə bağlı yetişməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Çünki savadlı insan radikal çağırışlara qarşı daha davamlı olur və cəmiyyətin inkişafına daha faydalı şəkildə qoşulur.

Azərbaycanın multikultural mühiti beynəlxalq səviyyədə də maraq doğurur. Bir çox ölkələrdə dini ayrı-seçkilik və islamofobiya halları gücləndiyi halda, Azərbaycanda fərqli inanclara mənsub insanların dini ayinlərini sərbəst şəkildə icra etməsi ölkənin humanitar imicini gücləndirir. Burada müxtəlif dini icmaların fəaliyyətinə yaradılan şərait təkcə daxili siyasətin elementi deyil, həm də beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından əhəmiyyətli platformadır. Bu model göstərir ki, dini müxtəliflik təhlükə mənbəyi deyil, düzgün idarə olunduqda cəmiyyətin zənginliyinə çevrilə bilər.

Eyni zamanda, qloballaşma prosesləri milli kimlik məsələsini daha həssas edir. Xarici təsirlərin gücləndiyi şəraitdə milli-mənəvi dəyərlərin qorunması strateji əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanda dini ənənələrin milli kimliklə vəhdətdə inkişaf etməsi cəmiyyətin daxili sabitliyinə müsbət təsir göstərir. İnsanların həm dini inanclarına, həm də dövlətçilik prinsiplərinə sadiq qalması ölkədə vətəndaş həmrəyliyini gücləndirən əsas amillərdəndir.

Bu gün dünya yeni çağırışlarla üz-üzədir. Radikalizm, ideoloji manipulyasiya, mənəvi deqradasiya və sosial parçalanma təhlükələri bir çox ölkələr üçün ciddi problemə çevrilib. Belə bir şəraitdə Azərbaycan cəmiyyətinin əsas üstünlüklərindən biri mənəvi tarazlığı qorumaq bacarığıdır. Dövlət, ailə, təhsil sistemi və ictimai institutlar arasında koordinasiyalı fəaliyyət formalaşdıqca cəmiyyətin dayanıqlılığı daha da artır. Məhz bu yanaşma ölkənin gələcək inkişafında mühüm rol oynayacaq əsas strateji faktor kimi qiymətləndirilə bilər.

Məqalə, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Media və Mülki Cəmiyyət İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Sabitlik adası: tolerant və mulltikultural Azərbaycan” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.