Azərbaycanda surroqat ana Deputat əleyhinə, professor LEHİNƏDİR

Surroqat ana anlayışı bəzi xarici ölkələrin qanunvericiliyində mövcuddur. Azərbaycan qanunvericiliyində isə bu metoda dair hər hansı bir norma nəzərdə tutulmayıb.

“Surroqat ana” ifadəsi “daşıyıcı ana” mənasını verir. Bu proses başqa qadının mayalanmış yumurta hüceyrələrinin digər bir qadının bətninə yeridilməsi və həmin qadının genetik materialını daşımayan dölün onun bətnində inkişaf etdirilərək hamiləliyin tamamlanmasından ibarət olan xüsusi çoxalma üsuludur. 

Mövzu ilə bağlı Milli Məclisin Səhiyyə komitəsinin üzvü Müşfiq Məmmədli Modern.az-a bildirib ki, bu metod klassik hamiləlikdən fərqli bir reproduktiv texnologiya sayılır:

“Elmi baxımdan qiymətləndirildikdə, Azərbaycan qanunvericiliyində belə hallara dair xüsusi tənzimləmə mövcud deyil. Hazırda da bu məsələyə dair qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və ya dəyişdirilməsi ilə bağlı rəsmi təşəbbüs yoxdur və belə bir dəyişiklik nəzərdə tutulmayıb”.

Deputat, ümumiyyətlə, bu metodun tətbiqinin əleyhinə olduğunu vurğulayıb:

“Çünki burada insanın insan tərəfindən istismarı, bir növ insanın “ara material” kimi istifadəsi riski mövcuddur. Düşünürəm ki, Azərbaycanın milli mentaliteti, dəyərləri, ailə modeli və ümumi həyat tərzi baxımından bu yanaşma insan hüquqları kontekstində də uyğun deyil və ziddiyyətlidir”.

Tibb elmləri doktoru, professor Adil Qeybulla isə bildirir ki, surroqat ana məsələsinə dair dəqiq bir qanun layihəsi hazırlanmalı və müzakirəyə çıxarılmalıdır:

“Reproduktiv sağlamlıq və texnologiyalar sahəsində ümumi qanun layihəsi hazırlanarkən bu məsələ də ayrıca nəzərə alınmalıdır. Çünki burada milli genofondun qorunması, şəxsi məlumatların məxfiliyi və şəxsiyyətin müdafiəsi ilə bağlı çox həssas məqamlar mövcuddur. Belə praktikaların dövlət nəzarəti altında və hüquqi çərçivədə tənzimlənməsi mütləqdir. Əks halda, bu sahədə hüquqi boşluqlar yarana bilər ki, bu da kriminal hallara səbəb ola bilər”.

Professorun sözlərinə görə, hazırlanacaq qanunvericilik aktında surroqat ana məsələsi ilə bağlı bütün hüquqi, etik və tibbi nüanslar öz əksini tapmalıdır:

“Bütün tərəflərin – həm bioloji valideynlərin, həm də daşıyıcı ananın hüquq və vəzifələri aydın şəkildə müəyyənləşdirilməli, onların bu prosesə könüllü razılığı rəsmi sənədlərlə təsdiqlənməlidir. Eyni zamanda, ehtimal olunan mübahisələrin məhkəmə qaydasında həlli üçün hüquqi mexanizmlər də nəzərdə tutulmalıdır”.

O, həmçinin qeyd edib ki, reproduktiv sağlamlıqla bağlı qanun layihəsində bu məsələlərin hər biri tam və əhatəli şəkildə əks olunmalıdır:

“Şübhəsiz ki, hər bir ailə sağlam və övlad sahibi olmaq arzusundadır, lakin suroqat analığı adi və geniş yayılmış praktika halına gətirmək olmaz. Belə üsula yalnız zəruri tibbi hallarda – məsələn, qadının həyatı üçün ciddi təhlükə olduqda, onkoloji və digər ağır xəstəliklər zamanı müraciət oluna bilər. Bu seçim hərtərəfli əsaslandırılmalı və ciddi tibbi göstərişlər əsasında həyata keçirilməlidir”.

A.Qeybulla eyni yanaşmanın donor yumurta hüceyrəsi, sperma və embrion donorluğu məsələlərinə də aid edilməli olduğunun əhəmiyyətini söyləyib:

“Bu prosedurlar yalnız hər iki tərəfin rəsmi razılığı ilə, xüsusi müqavilə və sənədləşmə əsasında aparılmalıdır. Sonradan yaranacaq hər hansı mübahisə yalnız hüquqi sənədlər əsasında məhkəmə qaydasında həll edilməlidir. Bu məsələlərin hər biri hüquqi cəhətdən tənzimlənmədiyi təqdirdə mövcud boşluqlar qanunsuzluğa şərait yaradır və gələcəkdə cəmiyyət üçün ciddi sosial, mənəvi və hüquqi problemlərə səbəb ola bilər. Buna görə də bu sahədə tam və dəqiq qanunvericilik bazasının formalaşdırılması vacibdir,- deyə o, bildirib”. 

Aytac Bəhruzqızı