Azərbaycanda təhsil problemləri YAXUD DİPLOM BİZƏ NƏ ÜÇÜN LAZIMDIR?

Təhsil cəmiyyətin inkişafının əsas dayağıdır. Keyfiyyətli təhsil sistemləri yalnız fərdi bilikləri artırmır, eyni zamanda innovasiya, iqtisadi inkişaf və sosial rifahın yüksəlməsinə töhfə verir. Təhsil fərdi düşüncə, yaradıcılıq və kritik analiz qabiliyyətini formalaşdırır. İdeal halda, təhsil sisteminin məqsədi həm fərdləri, həm də cəmiyyəti əmək bazarının ehtiyaclarına cavab verəcək şəkildə hazırlamaqdır.

Amma bu ideal Azərbaycan reallığında necə görünür?

Azərbaycanda təhsil, xüsusən də ali təhsil cəmiyyət üçün hələ də yüksək maaşlı və sabit iş tapmağın əsas yolu kimi qəbul edilir. İnsanlar inanırlar ki, universitet diplomu onları “iş və gələcək təminatı” ilə təmin edəcək. Lakin reallıqda vəziyyət fərqlidir. Ali təhsilli şəxslərin sayı artmaqda davam edir, amma onların öz ixtisaslarına uyğun iş tapma imkanları hələ də məhduddur.

Məktəblərdən başlayan təhsil problemi gənclər müstəqil həyata addımladıqdan sonra belə, öz zərərlərini göstərir. Azərbaycanda məktəblər artıq heç bir əhəmiyyət daşımır, şagirdlər universitetə qəbul üçün kütləvi şəkildə repititorlara üz tuturlar. Bu isə məktəblərin əsas funksiyasını —bilik və bacarıq vermək missiyasını zəiflədir və tədris keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Repititor xidmətləri çox vaxt əlavə maliyyə tələb edir. Maddi imkanları məhdud olan ailələr üçün bu əlavə xərcləri qarşılamaq çətin olur. Nəticədə, yüksək nəticə əldə etmək və universitet imtahanlarında uğur qazanmaq imkanları yalnız iqtisadi vəziyyəti güclü olan şagirdlər üçün əlçatan olur. Təhsil bərabərsizliyi artır və sosial uçurumları genişləndirir.

Şagirdlərin repititorlardan asılı olması isə özlərinin müstəqil öyrənməsinə, düşünməsinə maneə yaradır. Bu isə gələcəkdə universitetdə və əmək bazarında özünütədris və problem həll etmə bacarıqlarının zəif olmasına gətirib çıxarır.

Azərbaycan universitetlərinin isə böyük hissəsi artıq praktik bacarıq və ixtisaslaşmanı təmin edən məkan deyil, sadəcə diplom almaq üçün imtahanları keçmək mexanizminə çevrilib. Tələbələr universitet illərini yalnız nəzəri bilik toplamaq və imtahanlarda yüksək bal toplamaq üçün keçirirlər, praktik bacarıqların inkişafı isə çox vaxt arxa plana keçir. Bu yanaşma yalnız tədris prosesinə təsir etmir, həm də məzunların əmək bazarına uyğunlaşmasını çətinləşdirir.

Ekspertlər bildirir ki, universitetlərin yalnız imtahan mexanizminə çevrilməsi bir neçə ciddi nəticəyə səbəb olur:

1. Praktiki bacarıqların inkişaf etməməsi – tələbələr layihə işləri, laboratoriya təcrübələri və iş praktikası əvəzinə, yalnız nəzəri suallara hazırlaşırlar. Bu da onları əmək bazarında real problemləri həll etməyə hazırlamır.

2. Bir çox sahələrdə məzunların yalnız nəzəri bilikləri var, lakin real iş bacarıqları yoxdur. Məsələn, informasiya texnologiyaları və mühəndislik sahələrində ixtisaslı kadr çatışmazlığı olsa da, universitet proqramları hələ də nəzəri yönümlüdür.

3. Diplom yalnız iş üçün formal bir şərtə çevrilib. Məzunlar iş tapmaq üçün əlavə yüksək ödənişli kurslar, sertifikatlar və təcrübə proqramlarına yönəlirlər. Bu, “akademik inflyasiya” problemini gücləndirir və diplomun bazar dəyərini aşağı salır.

4. Universitetlər imtahanlara fokuslandığından, müəllimlər və tələbələr əsasən test nəticələrinə diqqət yetirirlər. Bu isə tədqiqat, yaradıcılıq və kritik düşüncə bacarıqlarının inkişafına imkan vermir.

Beləliklə, ali təhsil sistemi hazırda imtahan mexanizmi olaraq qalır, tələbələr yalnız kağız üzərində bilik toplayır. Əgər təhsil proqramları yenilənməzsə və praktik bacarıqların inkişafına önəm verilməzsə, məzunlar əmək bazarının tələblərinə cavab verə bilməyəcək, diplomun dəyəri isə daha da azalacaq.

Universitetlərdə yayılmış könüllü fəaliyyətlər isə bir çox tələbələrin özlərinin belə fərqində olmadığı başqa bir problemdir. Azərbaycanda tələbələr arasında könüllülük fəaliyyətləri çox vaxt həqiqi könüllülük deyil, gələcək iş imkanları üçün formal bir tələb kimi qəbul olunur. Gənclər yalnız ictimai fayda üçün deyil, daha çox CV-lərini gücləndirmək və iş bazarında rəqabət qabiliyyətlərini artırmaq məqsədilə bu fəaliyyətlərə qatılırlar. Bu vəziyyət “məcburi könüllülük” anlayışını yaradır. Tələbələr öz maraqlarına uyğun fəaliyyət seçməkdə azad deyillər, əksinə, gələcək karyeraları üçün müəyyən işləri yerinə yetirməyə məcburdurlar. Bu, həm motivasiyanı azaldır, həm də könüllülük anlayışının mahiyyətini dəyişdirir. Nəticədə gənclər fəaliyyətə qatılır, lakin onun ictimai və sosial faydasını hiss etmirlər. Məqsəd sadəcə CV-də göstərə biləcəkləri bir uğur qazanmaqdır. Bu isə əmək bazarı ilə təhsil sistemi arasındakı boşluğu göstərir: universitetlər tələbələrə yalnız formal təcrübə təqdim edir, amma onları real işə hazır və ixtisaslı kadr kimi yetişdirməkdə uğursuz qalır.

Kamran NƏSİRLİ