Bab əl Məndəb böhranı: Husilərin ada gedişi enerji bazarını yenidən silkələyə bilər

Yaxın Şərqdə hərbi qarşıdurmanın yeni mərhələyə keçməsi dünya enerji bazarının ən həssas damarlarından birini təhlükə qarşısında qoyur. Husilərin Bab əl-Məndəb boğazı ətrafındakı dörd adaya nəzarəti ələ keçirməsi yalnız Yəməndəki müharibənin növbəti epizodu kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu hadisə Qırmızı dənizlə Ədən körfəzi arasındakı strateji su yolunda qüvvələr nisbətini dəyişdirir və neft, qaz və digər strateji yüklərin daşınması üçün əlavə risk yaradır.

Bab əl-Məndəb adi dəniz keçidi deyil. O, Süveyş kanalı vasitəsilə Avropa ilə Asiyanı birləşdirən nəhəng ticarət arteriyasının cənub qapısıdır. Bu marşrutun təhlükəsizliyi pozulduqda problem yalnız gəmi sahiblərinin sığorta xərclərinin artması ilə məhdudlaşmır. Daşınmaların istiqaməti dəyişir, yanacaq sərfiyyatı artır, çatdırılma müddətləri uzanır və bütün bunlar son nəticədə istehlakçıların ödədiyi qiymətlərə çevrilir.

Yəmən hökumətinin məlumatına görə, İran tərəfindən dəstəklənən Husi qruplaşmasının dörd adaya nəzarəti ələ keçirməsi strateji baxımdan mühüm mövqelər qazandırıb. Adalar üzərində nəzarət qruplaşmaya boğazdan keçən gəmiləri müşahidə etmək və mümkün hücumlar üçün daha əlverişli mövqelər yaratmaq imkanı verə bilər. Bu isə gəmiçilik şirkətlərinin risk qiymətləndirməsini dəyişdirə bilər.

Əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, dəniz daşımaları üçün risk müəyyən həddə çatdıqda şirkətlər daha təhlükəsiz, lakin daha uzun marşrutlara üstünlük verirlər. Artıq Qırmızı dənizdəki təhlükələr səbəbindən bəzi daşıyıcıların Afrikanın cənubundan keçən marşrutlara yönəlməsi bunun mümkün olduğunu göstərib. Belə halda Asiya ilə Avropa arasındakı səfər təxminən iki həftə uzana bilər.

İlk baxışda iki həftəlik əlavə müddət yalnız logistika problemi təsiri bağışlayır. Əslində isə bunun iqtisadi nəticələri daha genişdir. Daha uzun yol daha çox yanacaq, daha yüksək ekipaj və sığorta xərcləri, daha çox gəmi tələb edir. Eyni yükü vaxtında çatdırmaq üçün şirkətlər donanmada əlavə resurs saxlamağa məcbur qalırlar. Nəticədə daşınmanın maya dəyəri artır.

Ən təhlükəli ssenari isə dəniz daşımalarında yaranan problemin enerji bazarındakı digər böhranlarla üst-üstə düşməsidir. Hazırda diqqət yalnız Yəmən istiqamətinə yönəlməməlidir. Səudiyyə Ərəbistanında hücumlardan sonra neft ixracının Hörmüz boğazından yan keçməsinə imkan verən East-West boru kəməri sisteminin müvəqqəti bağlanması enerji təhlükəsizliyi baxımından əlavə təzyiq yaradır.

Beləliklə, dünya enerji bazarında eyni anda bir neçə kritik nöqtə risk altına düşür. Bir tərəfdə Bab əl-Məndəb, digər tərəfdə Hörmüz boğazı və onun alternativ infrastrukturu. Bu marşrutlardan hər hansı birində ciddi və uzunmüddətli problem yaranarsa, neft bazarındakı qiymət reaksiyası kəskinləşə bilər.

ABŞ-da dizelin orta qiymətinin artıq gallon üçün 6 dollardan yuxarı qalxması da bu risklərin istehlakçı səviyyəsində necə hiss oluna biləcəyini göstərir. Yanacağın bahalaşması isə yalnız avtomobil sahiblərinin xərclərini artırmır. Yükdaşımaları, kənd təsərrüfatı, sənaye və pərakəndə ticarət də bundan təsirlənir. Dizelin qiyməti artdıqca məhsulların daşınma xərci yüksəlir və bu, inflyasiyanın yeni dalğasını yarada bilər.

Xüsusilə Avropa üçün vəziyyət daha mürəkkəbdir. Almaniya iqtisadiyyatı enerji qiymətlərinə və ixrac yönümlü sənayeyə yüksək həssaslığı ilə seçilir. ING-nin baş iqtisadçısı Karsten Bjeskinin qiymətləndirməsinə görə, neftin qiymətinin uzun müddət 100 dollardan yuxarı qalması Almaniya iqtisadiyyatı üçün yeni zərbə ola bilər. Belə bir vəziyyətdə inflyasiya sürətlənə, şirkətlərin istehsal xərcləri arta və müəssisələr istehsalı azaltmağa məcbur qala bilər.

Burada mühüm məqam odur ki, enerji böhranının təsiri neftin birbaşa qiymətindən daha genişdir. Neft bahalaşdıqda nəqliyyat bahalaşır, nəqliyyat bahalaşdıqda məhsulların maya dəyəri yüksəlir. Mərkəzi banklar inflyasiyanı cilovlamaq üçün faiz dərəcələrini uzun müddət yüksək saxlaya bilər. Yüksək faizlər isə investisiyaları və istehlakı zəiflədir. Beləliklə, Yəməndəki hərbi-siyasi böhran minlərlə kilometr uzaqda yerləşən Avropa iqtisadiyyatında istehsal və məşğulluq problemlərinə çevrilə bilər.

Lakin husilərin ada nəzarətini yalnız iqtisadi baxımdan qiymətləndirmək də düzgün olmazdı. Bu, həm də İranın regiondakı təsir imkanları ilə bağlı daha böyük geosiyasi mənzərənin bir hissəsidir. Tehranın birbaşa müharibəyə girmədən regional təzyiq imkanlarını genişləndirən tərəfdaş qüvvələrdən istifadə etməsi yeni deyil. Husilər isə Qırmızı dəniz istiqamətində dünya ticarətinə təsir göstərə biləcək nadir regional aktorlardan biridir.

Məhz buna görə Bab əl-Məndəb ətrafındakı gərginliyin uzanması enerji bazarını daha çox “risk qiyməti” ilə yaşamağa məcbur edə bilər. Hətta böyük miqyaslı fiziki neft çatışmazlığı yaranmasa belə, bazar iştirakçıları mümkün fasilələri əvvəlcədən qiymətlərə daxil etməyə başlayırlar. Bu isə neftin qiymətinin real təklif azalmasından əvvəl yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Qarşıdakı dövr üçün üç əsas ssenari nəzərdən keçirilə bilər. Birinci ssenaridə Bab əl-Məndəbdə təhlükəsizlik riskləri nəzarətdə saxlanılır və gəmiçilik şirkətləri tədricən normal marşrutlara qayıdır. Bu halda qiymət təzyiqi məhdud qala bilər.

İkinci ssenari daha təhlükəlidir: hücumların intensivliyi artır, sığorta xərcləri yüksəlir və iri daşıyıcılar Afrikanın ətrafından keçən uzun marşruta üstünlük verirlər. Bu zaman əsas problem neft çatışmazlığı deyil, qlobal logistikanın bahalaşması olacaq.

Üçüncü və ən ağır ssenari isə Bab əl-Məndəb böhranının Hörmüz boğazı ətrafında gərginliklə birləşməsidir. Bu halda enerji bazarı eyni vaxtda həm neftin hasilatı və ixracı, həm də daşınma marşrutları ilə bağlı risklərlə üzləşə bilər. Belə bir kombinasiyanın neft qiymətlərini 100 dollar səviyyəsindən yuxarı aparması artıq nəzəri ehtimal deyil, real bazar ssenarisinə çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə, Bab əl-Məndəbdə baş verənlər yalnız Yaxın Şərqin növbəti lokal böhranı deyil. Söhbət dünya iqtisadiyyatının ən mühüm ticarət və enerji arteriyalarından birinin təhlükəsizliyindən gedir. Husilərin ada mövqelərini genişləndirməsi uzunmüddətli nəzarət mexanizminə çevrilərsə, dünya bazarları yeni reallığa uyğunlaşmalı olacaq.

Bu vəziyyətdə əsas sual neftin bu gün neçə dollar olması deyil. Əsas sual odur ki, dünya iqtisadiyyatı eyni anda bir neçə strateji dəniz keçidinin risk altına düşməsinə nə qədər hazırdır. Çünki tarix göstərir ki, enerji bazarında ən böyük qiymət sıçrayışları çox vaxt neftin özündən deyil, onun təhlükəsiz şəkildə daşınmasına olan inamın sarsılmasından başlayır.

XQ-nin Analitik Qrupu