Bakı Tehran xəttində diplomatik partlayış: ABŞ gəlir, qaydalar dəyişir

Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz ətrafında gərginliyin artdığı bir mərhələdə Azərbaycan ilə İran arasında son həftələrdə müşahidə olunan intensiv siyasi və hərbi-diplomatik təmaslar regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıqların ən mühüm göstəricilərindən birinə çevrilib. Dövlət başçıları səviyyəsində telefon danışığı, İranın müdafiə nazirinin Bakıya səfəri və XİN müavinləri səviyyəsində keçirilən görüşlər artıq təsadüfi diplomatik aktivlik deyil, bu, dəyişən güc balansına uyğunlaşma prosesidir.

ABŞ vitse-prezidentinin səfəri ərəfəsində baş verən paralel diplomatiya
Diqqət çəkən ən kritik məqam isə Bakı–Tehran xəttində müşahidə olunan bu intensiv diplomatik fəallığın ABŞ vitse-prezidenti C.D. Vensin regiona planlaşdırılan səfəri ərəfəsinə təsadüf etməsidir. Bu paralellik geosiyasi təsadüf deyil, regionda yeni güc balansının formalaşdığını göstərən mühüm siqnaldır.

Vaşinqtonun Cənubi Qafqaza marağının artdığı bir dövrdə Azərbaycanın eyni vaxtda həm ABŞ-la strateji dialoqu gücləndirməsi, həm də İranla siyasi və təhlükəsizlik təmaslarını sıxlaşdırması Bakının artıq “seçim edən tərəf” deyil, “balans yaradan mərkəz” roluna yüksəldiyini nümayiş etdirir.

Böyük güclərin region uğrunda rəqabətinin dərinləşdiyi bir mərhələdə Bakı paralel diplomatiya yürüdərək həm Qərbin, həm də regionun əsas aktorlarının diqqət mərkəzinə çevrilir. Bu isə Azərbaycanın Cənubi Qafqazda sadəcə iştirakçı deyil, geosiyasi oyunun qaydalarını dəyişən aktora çevrildiyini göstərir.

Yeni regional kontekst: qarşıdurma fonunda əməkdaşlıq zərurəti
Hazırkı mərhələdə İran ətrafında gərginliyin artması, Yaxın Şərqdə qeyri-müəyyən təhlükəsizlik mühiti və böyük güclər arasında rəqabətin dərinləşməsi Cənubi Qafqazı strateji körpüyə çevirir. Bu şəraitdə Bakı və Tehran arasında təmasların intensivləşməsi iki ölkənin yaranmış reallıqları realist qiymətləndirdiyini göstərir.

Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Azərbaycanın bölgədə sülhün bərqərar olması ilə bağlı mövqeyi yalnız diplomatik bəyanat deyil, konkret siyasi kursun ifadəsidir. Azərbaycan artıq müharibədən sülhə keçid modelini təqdim edən ölkə kimi regionun sabitlik gündəliyində aktiv rol oynayır.

Təhlükəsizlik və müdafiə dialoqunun yeni mərhələsi

İranın müdafiə naziri səviyyəsində Bakıya səfər etməsi təhlükəsizlik gündəliyinin genişləndiyini göstərir. Bu, Azərbaycanın yalnız enerji və nəqliyyat mərkəzi deyil, həm də regional təhlükəsizlik dialoqunun iştirakçısı kimi mövqeyinin gücləndiyini təsdiqləyir.

Eyni zamanda, iki ölkə arasında dostluq, qardaşlıq və mehriban qonşuluq prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərin inkişafı fonunda müdafiə sahəsində əməkdaşlığın perspektivləri müzakirə olunur. Bu isə regionda qarşılıqlı etimad mühitinin formalaşdırılması baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilir.

Nəqliyyat dəhlizləri- geosiyasi xəritəni dəyişən layihələr

Araz üzərində tikilən körpü və Araz dəhlizi layihəsi Bakı–Tehran münasibətlərinin strateji sütununa çevrilir. Bu layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında alternativ bağlantı yaradır, regionun tranzit xəritəsini yenidən formalaşdırır, Azərbaycanı Şimal–Cənub və Şərq–Qərb marşrutlarının kəsişmə nöqtəsinə çevirir.

Beləliklə, Bakı geosiyasi aktor olmaqla yanaşı, geoiqtisadi mərkəz statusunu da gücləndirir.

Azərbaycan-regional dialoq və əməkdaşlıq platforması

Azərbaycanın xarici siyasət kursunun əsas xüsusiyyəti balanslaşdırılmış yanaşmadır. Bakı regionda heç bir blok siyasətinə qoşulmadan bütün tərəflərlə əməkdaşlıq modelini qoruyur. Bu siyasət xüsusilə qonşu ölkələrlə münasibətlərdə mehriban qonşuluq prinsipinin davamlılığını təmin edir.

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə formalaşan nəqliyyat və əməkdaşlıq layihələri göstərir ki, Bakı geosiyasi rəqabəti əməkdaşlığa çevirməyə çalışan nadir regional aktorlardan biridir.

Cənubi Qafqazdan geniş coğrafiyaya uzanan təsir

Bakı–Tehran təmaslarının əhəmiyyəti yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmır. Bu proses Yaxın Şərq-Cənubi Qafqaz-Mərkəzi Asiya xəttində yeni təhlükəsizlik arxitekturasına, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin güclənməsinə, böyük güclər arasında dialoq imkanlarının genişlənməsinə təsir göstərir.

Azərbaycanın vasitəçilik təşəbbüsləri onu regionun “stabilizator dövlət”inə çevirir.

Bakı ilə Tehran arasında intensivləşən təmaslar göstərir ki, Azərbaycan yeni regional reallıqların formalaşdığı dövrdə passiv müşahidəçi deyil. Ölkə regional sabitliyin təşəbbüskarı, nəqliyyat marşrutlarının əsas qovşağı və geosiyasi dialoq platforması kimi çıxış edir.

Prezident İlham Əliyevin yürüdüyü balanslı xarici siyasət artıq yalnız Cənubi Qafqazın deyil, daha geniş coğrafiyanın təhlükəsizlik və əməkdaşlıq gündəliyinə təsir edən strateji kurs kimi formalaşır. Bu kursun əsas məqsədi isə dəyişməz qalır: qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq; gərginlik deyil, sabitlik; rəqabət deyil, qarşılıqlı faydadır.

Mürtəza