“Banan respublikası” termini əslində nə deməkdir?

...“Banan respublikası” ifadəsi bu gün tez-tez avtoritar idarəetmə modelinə malik korrupsiyalaşmış, qeyri-sabit bir dövlətin sinonimi kimi istifadə olunur.

Lakin bu metafora Mərkəzi Amerika ölkələrinin taleyinə korporasiyaların və üçüncü tərəflərin müdaxiləsi ilə bağlı konkret və sərt tarixi reallığı gizlədir.

SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, bu barədə DW yazır.

Bu termin 20-ci əsrin əvvəllərində Amerikalı yazıçı O. Henri tərəfindən irəli sürülmüşdür.

Hondurasdakı həyatı müşahidə edərək, o, siyasəti tamamilə xarici meyvə şirkətinin maraqlarına tabe olan uydurma bir ölkəni təsvir etmişdir.

Bu, real hadisələrə əsaslanırdı. United Fruit Company və Standard Fruit şirkətləri Honduras, Qvatemala, Nikaraqua və Kosta Rikanı effektiv şəkildə idarə edir, torpaqlara, limanlara sahib olur və ABŞ-ın dəstəyi ilə hökumət dəyişikliklərinə təsir göstərirdilər.

Ən məşhur epizodlardan biri 1954-cü ildə Qvatemalada baş verən çevriliş idi. Bu çevriliş demokratik yolla seçilmiş prezident Jacobo Arbenz United Fruit Company-yə məxsus istifadə olunmamış torpaqları yenidən bölüşdürməyə cəhd etdikdən sonra devrildi.

Onilliklər boyu davam edən repressiyalar və insan hüquqlarının pozulması davam etdi.

Zorakılıq da əmək mübahisələri ilə müşayiət olundu. 1928-ci ildə Kolumbiya ordusu tətil edən banan işçilərini edam etdi və bu hərəkət sonradan Qabriel Qarsiya Markes tərəfindən dünya ədəbiyyatında əbədiləşdirildi.

Zaman keçdikcə bu termin tarixi mənasını aşdı və universal siyasi təhqirə çevrildi. Dilçilər qeyd edirlər ki, bu gün bu termin tez-tez təhqiramiz şəkildə istifadə olunur və tez-tez qeyri-sabitliyin əsl səbəblərindən - müstəmləkə irsi, xarici təzyiq və iqtisadi istismardan ayrılır.

Mütəxəssislər terminin irqçi bir etiket kimi istifadə edilməsi ilə tarixi prosesləri təhlil etmək üçün bir vasitə kimi istifadə edilməsi arasında fərq qoymağın vacibliyini vurğulayırlar. "Banan respublikaları"nın mənşəyini anlamaq, xarici müdaxilənin yoxsulluğu, korrupsiyanı və zorakılığı necə formalaşdırdığını və bu nəticələrin niyə bu gün də hiss olunduğunu görməyə kömək edir.

Nazlı Almuradova