Baş : teatr səhnəsində tarix dərsi

“Il mio pubblico è morto”. Bu, əfsanəvi Federiko Fellininin sözüdür. İtalyancadan tərcüməsi belədir: "Mənim tamaşaçım ölüb".

Fellini bunu ömrünün son çağlarında verdiyi bir müsahibədə demişdi. Onun tamaşaçısı, bəli, "ölmüşdü": zövqlər, sənətə yanaşma dəyişmişdi. Bəs bizdə? Biz özümüzü salamatlığa vurmuşuq; ölü kimi görünmək istəmirik. Sabir o halımıza bir əsr əvvəl "bərkdən" qəhqəhə çəkib gülmüşdü: "Pah atonnan, nə ağır yatdı bu oğlan, ölübə?!"

Bəlkə də özünə bu qədər gülən ikinci bir toplum yoxdur. Tarix boyu özünə, özgəyə o qədər ürəkdən gülür ki, özünə gün ağlamaq ağlına da gəlmir. Şair də deyir: "Ağlamağı bacarsaydım, sənə gün ağlayardım".

Bizim milli taleyimizin elə dönəmləri, elə sərt döngələri oldu, özümüzə gün ağlamağı ağlımıza da gətirə bilmədik. Böyük görünmək üçün o qədər parçalanıb, bölünüb xırdalandıq ki, axırda daha bir İmperiya gəlib, bizi bir-bir "yedi".

Bizim tarixşünaslığımızda xanlıqlar dövrümüz - ağır dramlar və milli utanc periodu çox uzaq keçmiş olmasa da, çox da dərindən araşdırılmayıb. Bilgilərimiz var, onlsr da yeni nəsillərə lazımınca ötürülməyib. Ancaq ədəbiyyat, mədəniyyət qolunu çırmalayıb bu işə girişib. Bu mənada yazıçı, mərhum Elçin Əfəndiuevin "Baş" romanı müntəxəbata layiq ibrətli bədii mətndir. Bir də bu bədii mətni Azərbaycan Akademik Dövlət Dram Teatrında səhnələşdirən, quruluş verən əməkdar incəsənət xadimi Mehriban Ələkbərzadə var. Bu yaradıcı ziyalı xanım öz işinin gerçək ustasıdır. Onun quruluşunda "Baş" tamaşasına baxdım. Hələ də təsirindən ayrılmamışam.

Mən, əlbəttə, sənətşünas kimi təhlil edə bilmərəm; sənətşünas deyiləm, olsa-olsa, babat tamaşaçıyam. Ancaq istər rejissor işi, istər aktyor seçimi, səhnə mizanları ən hazırlıqsız tamaşaçının da diqqətini cəlb edir. Bunlar hamısı çox yüksək sənətkarlıq səviyyəsində idi. Aktyor ansamlı tam bir çempionlar liqasını xatırladır; qocalı-cavanlı hamısı bir-birindən usta! Kimlər yoxdur! Rafiq Əzimov, Hacı İsmayılov, Kazım Abdullayev... Hamısını sadalamayacam. Ən yaxşısı gedib özünüz görün. Bəlkə də təkcə elə Füzuli Hüseynovun oyununu izləmək üçün də getməyə dəyər. Möhtəşəm rejussura həlli ilə aktyor məharəti Sisianov obrazında birləşib.

Əsər 19-cu əsrin əvvəlində general Pavel Sisianovun amansız komandanlığı altında olmaqla Rusiya qoşunlarının Azərbaycan xanlıqlarını işğalından bəhs edir. Gəncə xanı Cavad xanın mərdanə duruşu, son damla qanına kimi döyüşməsi, Qarabağ xanı İbrahim xanın vicdanlı aldanışı - faciəvi yanlışı, Bakı xanı Hüseynqulu xanın öz xalqını qoruma çırpıntıları, rus işğalı qarşısında İran taxtındakı oturan Qacarların və Osmanlı sultanının səssiz qalması - türklərin birləşə bilməməsi, Azərbaycanın bölünməsi, daxildə milli dönüklərin xəyanəti... Çox şey var.

Bu tamaşa xüsusilə indiki məqamda fövqəladə aktualdır; necə deyərlər, lap yeinə düşüb. Yenə də rus imperiyası öz qonşuluğunda yaşayan xalqların torpaqlarına göz dikib, yurdlarını qəsb edir, dağıdır, qırğınlar törədir. Azərbaycana da qarı təhdidlər sovurur. Bax, belə bir tarixi anda "Baş" tamaşası bizə dostumuzu da, dost kimi görünənlərin gizli sifətini də aydın göstərir.

Bu tamaşa təkc rejissorun, aktyorların, Teatrın uğuru, tamaşaçıların - xalqın qazancıdır. Tarix səhnəsində başımıza gələn facilərin əsl səbəbləri teatr səhnəsində bizə göstərilir. Gələcək mümkün faciələrdən qorunmaq üçün bu, bizə çox gərəkli bir bədii tarix dərsidir.

Yazıçı-publisist, əməkdar jurnalist Bahəddin Həzi, bizimyol.info