Bədənlə ruh arasında Kinoseans

Bəzən iki insanın bir-birinə yaxınlaşması üçün sözlər kifayət etmir. Bəzən baxış, toxunuş, hətta eyni məkanda olmaq belə insanları bir-birinə yaxınlaşdırmağa yetmir. Amma görünməz bir bağ, heç bir məntiqə sığmayan bir yaxınlıq iki yad insanı bir-birinə bağlaya bilər. Macarıstan rejissoru İldiko Enyedinin 2017-ci ildə çəkdiyi "Bədən və ruh haqqında" (On Body and Soul) filmi məhz belə qeyri-adi bir sevgi hekayəsindən danışır.

Filmin qəhrəmanları Endre və Mariya Budapeştdəki kəsimxanada işləyirlər. Endre müəssisənin maliyyə direktorudur, boşanıb və qadınlarla münasibətlərdən uzaq dayanır. Sol əlinin iflic olması da onun həyatındakı fiziki məhdudiyyətlərdən biridir. Mariya isə yeni təyin olunmuş keyfiyyət nəzarətçisidir. Həddindən artıq intizamlı, qaydalara bağlı və insanlarla ünsiyyətdə çətinlik çəkən bu gənc qadın fiziki təmasdan belə qaçır.

İlk baxışdan onların arasında ortaq heç nə yoxdur. Lakin müəssisədə baş verən oğurluq hadisəsi ilə əlaqədar əməkdaşların psixoloji müayinədən keçirilməsi gözlənilməz bir həqiqəti üzə çıxarır: Endre və Mariya hər gecə eyni yuxunu görürlər. Qarlı meşədə iki maral kimi dolaşır, bir-birlərinə yaxınlaşır, su içir və sakitcə yan-yana dayanırlar. Gerçək həyatda bir-birinə toxunmaqdan belə çəkinən iki insan yuxuda təbiətin qoynunda son dərəcə təbii və rahat münasibətdədir.

Filmin ən böyük paradokslarından biri də budur: yuxu qəhrəmanlar üçün reallıqdan daha realdır. Onların gündüz həyatı qaydalar, qorxular, tənhalıq və sosial maneələrlə əhatələnib. Yuxu isə bütün bunlardan azaddır. Kino tənqidçisi Peter Bradshav bu qarşıdurmanı filmin əsas poetik xüsusiyyətlərindən biri hesab edir: onun fikrincə, film "gizli daxili yuxu dünyası" ilə zahirən normal görünən, əslində isə daha absurd olan gündəlik həyat arasında yaşayır.

Enyedi filmin fəlsəfəsini yalnız romantik münasibət üzərində qurmur. Kəsimxana təsadüfi məkan deyil. Burada hər gün heyvanların cəsədləri parçalanır, insan əli ilə ölüm adi istehsal prosesinə çevrilir. Bunun qarşısında isə qarlı meşədəki marallar dayanır - sakit, azad, toxunulmaz və canlı. Tənqidçilər də filmin məhz bu təzadına xüsusi diqqət yetiriblər.

Beləliklə, filmin adındakı "bədən" və "ruh" anlayışları da daha aydın görünür. Kəsimxana bədəni, qanı və fiziki ölümü təmsil edirsə, qarlı meşədəki marallar insanın ruhunu, instinktini və azadlığını ifadə edir. Ancaq Enyedi bu iki dünyanı tamamilə ayırmır. Əksinə, göstərir ki, insan yalnız ruhdan və ya yalnız bədəndən ibarət deyil. Sevginin gerçəkləşməsi üçün hər ikisinin bir araya gəlməsi lazımdır.

Filmin başqa bir mühüm xüsusiyyəti onun sevgini klassik romantik klişelərdən uzaqlaşdırmasıdır. Burada qəhrəmanların bir-birinə yaxınlaşması asan baş vermir. Mariya üçün adi görünən bir telefon danışığı, başqasının əlini tutmaq, sevgi musiqisi dinləmək və hətta fiziki yaxınlığı təsəvvür etmək belə böyük daxili sınaqdır. O, sanki başqa insanların illər ərzində təbii şəkildə öyrəndiyi həyat qaydalarını yenidən, addım-addım öyrənir.

Aleksandra Borbey bu mürəkkəb obrazı son dərəcə təmkinli aktyor oyunu ilə yaradır. Variety onun Mariyanı "intelligent, melancholically understated" - yəni ağıllı, melanxolik və təmkinli şəkildə canlandırdığını xüsusi vurğulayır. Tənqidçinin fikrincə, məhz Borbeyin oyunu Mariya obrazının tamaşaçıda rəğbət doğurmasını təmin edir.

Endreni canlandıran Geza Morçanyi isə obrazın zahiri sakitliyinin arxasındakı tənhalığı üzə çıxarır. Onların arasında yaranan münasibət ənənəvi romantik filmlərdəki ehtiraslı yaxınlaşmadan çox, iki insanın bir-birinin yanında özünü təhlükəsiz hiss etməyi öyrənməsinə bənzəyir. Tənqidçilər də filmin gücünü məhz bu emosional təmkinlə əlaqələndiriblər. Screen Daily filmin ən böyük nailiyyətlərindən birinin emosional yaxınlığı son dərəcə incə tarazlıqla qoruması olduğunu qeyd edib.

Enyedinin rejissor üslubunda vizual təzadlar da mühüm rol oynayır. Gündüz səhnələrində soyuq, donuq rənglər üstünlük təşkil edir, gecə və yuxu səhnələrində isə təbiətin yumşaqlığı və sakitliyi hiss olunur. "The Guardian" film haqqında yazarkən məhz bu qarşılaşdırmaya - heyvanların kəsilməsi ilə yuxulardakı zərif maral görüntülərinin, sərt səslərlə incə musiqinin, soyuq gündüz rəngləri ilə daha isti gecə atmosferinin yanaşı verilməsinə diqqət çəkib.

Film yalnız romantik hekayə kimi deyil, tənhalıq haqqında düşüncə kimi də maraqlıdır. Müasir insanın ətrafında nə qədər çox adam olsa da, daxilən nə qədər tənha qala biləcəyini göstərir. Mariya və Endre eyni müəssisədə işləyir, eyni insanlarla ünsiyyətdədirlər, amma hər ikisi öz dünyasına qapanıb. Onları birləşdirən ilk şey real həyat deyil, yuxudur.

Maraqlıdır ki, onlar nəhayət real həyatda bir-birlərinə qovuşduqları gecə artıq eyni yuxunu görmürlər. Bu, filmin ən mənalı məqamlarından biridir. Sanki yuxu öz vəzifəsini başa vurur: iki insanı bir-birinə gətirib çıxarır və sonra yox olur. Artıq onların arasında vasitəçiyə ehtiyac yoxdur. Əvvəllər ruhların görüşdüyü yerdə indi bədənlər də görüşə bilir.

Filmin beynəlxalq uğuru da onun qeyri-adi yanaşmasının təsadüfi olmadığını göstərir. "Bədən və ruh haqqında" 2017-ci ildə Berlin Film Festivalında "Qızıl Ayı", FİPRESKİ və Ekumenik Münsiflər Heyətinin mükafatlarını qazandı. Film Sidney Film Festivalının əsas mükafatına da layiq görüldü. Aleksandra Borbey Avropa Film Akademiyasının ən yaxşı avropalı aktrisa mükafatını aldı, ekran əsəri isə 2018-ci ildə "Oskar"a namizəd göstərildi.

"Bədən və ruh haqqında" qeyri-adi sevgi hekayəsindən daha artıqdır. Bu, insanın öz bədənini, öz hisslərini və başqa bir insanı qəbul etməsi haqqında filmdir. Enyedi bizə xatırladır ki, bəzən ən böyük məsafə iki insanın arasında deyil, insanın özü ilə dünya arasında yaranır. Və sevgi həmin məsafəni aradan qaldırmağa başladığı anda insan həm öz bədəninə, həm də ruhuna yenidən qayıdır.

"525"