Fırtınadan sonra Kinoseans

Bəzən insan həyatını dəyişmək üçün böyük bir hadisənin baş verməsini gözləyir. Halbuki ən çətin dəyişiklik özünlə üzləşmək, itirdiklərini qəbul etmək və artıq gecikdiyini düşündüyün arzularla vidalaşmaqdır. Yapon rejissoru Hirokazu Kore-edanın 2016-cı ildə çəkdiyi "Fırtınadan sonra" (After the Storm) filmi məhz bu ağrılı həqiqət ətrafında qurulub. Rejissor insan taleyindəki dönüşləri gurultulu hadisələrdə deyil, gündəlik həyatın xırda detallarında, yarımçıq qalan söhbətlərdə və dilə gətirilməyən hisslərdə axtarır.

Kann kinofestivalının "Xüsusi baxış" proqramında nümayiş etdirilən film zahirən dağılmış bir ailənin gündəlik həyatından bəhs edir. Ancaq Kore-eda adi məişət hadisələrinin arxasında gizlənən mənəvi böhranı, insanın özünə və yaxınlarına münasibətindəki ziddiyyətləri üzə çıxarır. Burada söhbət yalnız uğursuzluğa düçar olmuş bir yazıçıdan deyil, öz həyatının məsuliyyətini daşımaqda çətinlik çəkən və keçmişin xatirələri ilə yaşayan insandan gedir.

Filmin qəhrəmanı Ryota (Hiroşi Abe) vaxtilə yazıçı kimi böyük ümidlər vəd edib, hətta ədəbiyyat mükafatı da qazanıb. Lakin keçmiş uğur onun üçün bu günün təsəllisinə çevrilib. Yazmaqdan uzaq düşən Ryota dolanışığını özəl detektiv işləməklə təmin edir. Qazandığı pulun bir hissəsini qumara xərclədiyindən oğlunun alimentini ödəməkdə çətinlik çəkir. Həyat yoldaşından ayrılıb, amma keçmiş arvadına olan hisslərindən qurtula bilməyib. Onun başqa kişi ilə münasibəti Ryotanın qısqanclığını artırır. Oğlu ilə yaxın olmaq istəyir, ancaq ata məsuliyyətini daşımaq üçün lazım olan sabitliyi və iradəni göstərə bilmir.

Ryota keçmişdəki uğurunu itirməklə yanaşı, gələcəyini də müəyyənləşdirə bilməyən insandır. O, dəyişmək istəyir, amma dəyişiklik üçün zəruri addımları atmağa tələsmir. Özünü hələ də istedadlı yazıçı kimi görməsi ilə real həyatdakı vəziyyəti arasında uçurum yaranıb. Bu uçurumu bağlamaq əvəzinə, o, keçmiş nailiyyətlərinə sığınır, sanki bir zamanlar qazandığı uğur indiki məsuliyyətsizliyinə haqq qazandıra bilər. Əslində, onun faciəsi uğursuzluğa düçar olması deyil, uğursuzluqla barışmaq əvəzinə, keçmişdəki özünə sığınmasıdır.

Kore-eda bu hekayəni ənənəvi dramatik qaydalarla nəql etmir. Filmdə kəskin münaqişələr, gözlənilməz dönüşlər və hər şeyi həll edən möhtəşəm kulminasiya yoxdur. Hadisələr gündəlik söhbətlər, ailə yeməkləri, kiçik mübahisələr və ötəri görünən məqamlar vasitəsilə inkişaf edir. Rejissorun kamerası sanki qəhrəmanlarını mühakimə etmədən müşahidə edir. Ancaq bu zahiri sakitliyin altında inciklik, peşmanlıq, qısqanclıq və qarşılanmamış gözləntilər toqquşur. Personajların dediklərindən çox, demədikləri, susduqları anlarda gizlətdikləri hisslər diqqəti cəlb edir.

Bu mənada Kore-edanın sənədli kino təcrübəsinin onun bədii filmlərində yaratdığı müşahidəçi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, tamaşaçını hadisələrə hazır münasibət bəsləməyə məcbur etmir, qəhrəmanları yaxşı və pis adamlara ayırmır. Onların zəifliklərini də, sevgiyə ehtiyaclarını da eyni diqqətlə göstərir. Həyatın özündə olduğu kimi, bu personajların davranışlarında da ziddiyyətlər var: insan həm yaxınlarına bağlı ola, həm də onları incidə bilər; ailəsini geri qaytarmaq istəyə, amma bunun üçün lazım olan fədakarlığa hazır olmaya bilər.

Filmin bədii dünyasında məkanın və zamanın da özünəməxsus rolu var. Ryotanın anasının yaşadığı köhnə yaşayış kompleksi sadəcə hadisələrin cərəyan etdiyi yer deyil. Bu məkan ötüb keçən illərin, dəyişən insanların və geridə qalan xatirələrin səssiz şahididir. Bir vaxtlar uşaqların səs-küyü ilə dolu olan həyətlərdə indi başqa həyat ritmi hökm sürür. İnsanlar böyüyür, evlər köhnəlir, ağaclar boy atır, amma keçmişin izləri gündəlik həyatın içində yaşamaqda davam edir. Rejissorun öz uşaqlıq xatirələrindən qaynaqlanan bu məkan duyğusu filmə xüsusi səmimiyyət verir. Kore-eda müsahibələrində də filmin yaranmasında böyüdüyü yaşayış kompleksinin və valideynləri ilə bağlı xatirələrinin mühüm yer tutduğunu bildirib.

Kore-edanın kamerası bu dəyişiklikləri nümayişkaranə şəkildə qabartmır. O, tamaşaçıya zamanın keçdiyini təqvimlər, uzun illəri əhatə edən hadisələr və ya xüsusi vurğulanan dramatik səhnələrlə anlatmağa çalışmır. Bəzən köhnə bir evin görünüşü, ailə üzvlərinin süfrə arxasındakı söhbəti, ananın oğluna münasibətindəki xırda dəyişikliklər illərin insanlardan nə apardığını anlamaq üçün kifayət edir. Belə məqamlarda film ailə dramının sərhədlərini aşaraq yaddaş və itki haqqında düşüncələrə yol açır. İnsan keçmişini xatırlayarkən yalnız xoş günləri deyil, vaxtında qiymətləndirə bilmədiyi imkanları, demədiyi sözləri və geri qaytara bilmədiyi münasibətləri də yada salır.

Ryotanın anası Yoşiko (Kirin Kiki) filmin ən yaddaqalan obrazlarındandır. O, oğlunun zəifliklərini görür, onun özünü aldatdığını anlayır, lakin münasibətlərini qəti hökm və ittihamlarla müəyyənləşdirmir. Ananın yumoru və həyat təcrübəsi ailənin gərginliyini bir qədər yumşaltsa da, keçmişi geri qaytarmaq gücündə deyil. O, oğlunun dəyişməsini arzulayır, amma onun əvəzinə həyatını yaşaya bilməz. Bu obraz valideyn sevgisinin sərhədlərini də göstərir: anlayış və mərhəmət insanın səhvlərini yüngülləşdirə bilər, lakin həmin səhvlərin nəticələrini aradan qaldırmır.

Filmin əsas hadisəsi güclü tayfunun şəhərə yaxınlaşması ilə baş verir. Ryota, keçmiş həyat yoldaşı və oğlu anasının evində gecələməli olurlar. Eyni dam altında toplaşan ailə üzvləri üçün bu gecə münasibətləri bərpa etmək imkanı yaradır. Gündəlik həyatın qayğıları bir müddət arxa plana keçir, söhbətlərə və birgə keçirilən vaxta yer açılır. Ata ilə oğulun yaxınlaşması isə Ryotanın öz uşaqlığına, atasından qalan xatirələrə münasibətini də yada salır. O, oğluna özünün vaxtilə yaşadığı xoş anları yaşatmaq, onun yaddaşında yaxşı ata kimi qalmaq istəyir. Lakin xoş xatirə yaratmaqla davamlı məsuliyyət daşımaq eyni şey deyil.

Tayfun burada yalnız təbiət hadisəsi deyil, həm də insanın daxilindəki qarışıqlığın rəmzidir. Fırtına ailəni bir yerə toplasa da, onların problemlərini möcüzəvi şəkildə həll etmir. Bir gecənin istiliyi uzun müddət ərzində yaranmış inciklikləri aradan qaldırmağa kifayət etmir. Səhər açıldıqda hər kəs öz həyatına qayıtmalıdır. Bu, filmin ən mühüm məqamlarından biridir: bəzən insanın həyatında dönüş yaratmaq üçün fürsət yaranır, amma həmin fürsətin nəticəsi onun sonrakı seçimlərindən asılıdır.

Filmin adı da bu baxımdan maraqlı məna qazanır. Fırtınadan sonrakı sakitlik hər şeyin qaydasına düşməsi demək deyil. Bəzən insan yalnız yaşadığı sarsıntıdan sonra həyatında nəyin dəyişmədiyini, nəyin isə artıq əvvəlki kimi olmayacağını anlayır. Ryota üçün də əsas məsələ fırtınanın bitməsi deyil, onun yaratdığı qısa yaxınlığın gündəlik həyata qayıtdıqdan sonra hansı izləri saxlayacağıdır. Rejissorun yanaşmasının inandırıcılığı ondadır ki, o, dəyişiklik vədini xoşbəxt sonluqla eyniləşdirmir. Həyat davam edir, insanlar öz çatışmazlıqları ilə baş-başa qalırlar. Bununla belə, keçmişə başqa gözlə baxmaq və gələcək üçün fərqli seçim etmək imkanı hələ mövcuddur.

Hirokazu Kore-eda ailəni ideal münasibətlər məkanı kimi təqdim etmir. Onun qəhrəmanları bir-birini sevsələr də, həmişə anlaya bilmir, yaxın olmaq istəsələr də, aralarındakı məsafəni qısalda bilmirlər. Rejissorun həssas müşahidəsi, Hiroşi Abenin təmkinli və incə aktyor oyunu bu natamamlığı inandırıcı edir. Filmin emosional təsiri də məhz buradan doğur: tamaşaçı qəhrəmanların taleyində öz həyatından, öz səhvlərindən və gecikmiş peşmanlıqlarından nələrsə tapa bilir.

"Fırtınadan sonra" insanın arzuladığı həyata çata bilməməsi haqqında olduğu qədər, reallıqla barışmağın çətinliyi barədə də filmdir. Bəzən fırtına keçir, göy üzü aydınlaşır, amma heç nə əvvəlki yerinə qayıtmır. İnsanın qarşısında isə seçim qalır: keçmişin kölgəsində yaşamaq, yoxsa öz zəifliklərini qəbul edib, gec də olsa, həyatının məsuliyyətini üzərinə götürmək. Kore-eda bu suala hazır cavab vermir. O, sadəcə insanın dəyişmək ehtimalının hələ tükənmədiyini, lakin heç bir fırtınanın insanın əvəzinə onun həyatını dəyişə bilməyəcəyini xatırladır.

"525"