Yalançı alqışlar Kinoseans

Fransız rejissoru Ksavye Canollinin (Xavier Giannoli) 2015-ci ildə çəkdiyi "Marqarita" (Marguerite) filmi ilk baxışdan istedadsız opera həvəskarının qəribə əhvalatını xatırladır. Fransa, Çexiya və Belçikanın birgə istehsalı olan film 72-ci Venesiya Beynəlxalq Film Festivalının əsas müsabiqə proqramında nümayiş etdirilib. Lakin rejissorun məqsədi sadəcə qeyri-adi qəhrəmanın davranışlarına tamaşaçıları güldürmək deyil. Əhvalat irəlilədikcə gülüşün yerini narahatlıq, istehzanı isə mərhəmət tutur.

Hadisələr Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı Fransada, 1920-ci illərdə cərəyan edir. Varlı aristokrat Marqarita Dumon (Katrin Fro) klassik musiqiyə, xüsusən operaya böyük məhəbbət bəsləyir. İmarətində təşkil etdiyi məclislərdə qonaqlar qarşısında ariyalar ifa edir. Bir problem var: qadının nə musiqi duyumu, nə də oxumaq qabiliyyəti onun özünə inandığı qədərdir. Buna baxmayaraq, Marqarita özünü istedadlı müğənni hesab edir. Ətrafındakılar isə həqiqəti söyləmək əvəzinə, onu alqışlarla mükafatlandırırlar.

Əri Jorj (Andre Markon) arvadının çıxışlarından utanır, onun konsertlərində iştirak etməməyə çalışır. Bununla belə, Marqaritanın xəyallarını dağıtmağa da cəsarət etmir. Qadın böyük səhnədə çıxış etmək qərarına gələndə ona peşəkar müğənni Atosun (Mişel Fo) köməyindən yararlanmaq məsləhət görülür. Atos Marqaritanın ifasını eşidəndə dəhşətə gəlsə də, ona həqiqəti demir. Beləcə, ətrafındakıların susqunluğu qadının illüziyasını daha da möhkəmləndirir.

İlk epizodlarda film aristokrat mühitinin snobizminə satira təsiri bağışlayır. Pulun və nüfuzun insanın özünə inamını necə əsassız şəkildə gücləndirdiyini görürük. Ancaq rejissor qəhrəmanını gülüş hədəfinə çevirməklə kifayətlənmir. Marqaritanın musiqiyə sevgisinin arxasında başqa bir ehtiyac dayanır: sevilmək, diqqət görmək, həyatında özünə məxsus bir yer qazanmaq. Onun üçün oxumaq sadəcə əyləncə deyil, özünü ifadə etmək və ərinin diqqətini qazanmaq cəhdidir.

Burada filmin mühüm psixoloji məqamı üzə çıxır: Marqaritanın öz səsini necə eşitməsi ilə başqalarının onu necə dinləməsi arasında uçurum var. Qadın özünü aldatdığını düşünmür, çünki onun təsəvvüründə musiqiyə duyulan sevgi ilə musiqi ifa etmək qabiliyyəti bir-birindən ayrılmır. O, oxumaq istəyir və bu istəyi özlüyündə istedadının sübutu sayır. Ətrafındakılar isə həmin fərqi görsələr də, həqiqəti söyləməyin məsuliyyətini üzərlərinə götürmürlər. Beləliklə, Marqaritanın illüziyası təkcə onun şəxsi dünyasında yaranmır; onu dinləyənlərin davranışı da bu illüziyanın yaşamasına şərait yaradır.

Marqaritanın səxavətindən və sadəlövhlüyündən istifadə edən avantürist jurnalistlər onu Parisdə anarxistlərin təşkil etdiyi tədbirdə çıxış etməyə sövq edirlər. Bu hadisədən sonra aristokrat çevrəsi qadından üz döndərir. Beləliklə, film təkcə fərdi özünüaldatma haqqında deyil, insanı öz həqiqəti ilə baş-başa qoymayan cəmiyyətin ikiüzlülüyü barədə də danışır. Marqaritanın ətrafındakılar onun istedadına inanmadıqları halda, bu inamsızlığı gizlətməkdə maraqlıdırlar. Onların susması mərhəmətdən çox şəxsi rahatlığa, bəzən də mənfəətə xidmət edir.

Əhvalatın faciəvi istiqamət alması ilə tamaşaçının Marqaritaya münasibəti də dəyişir. Əvvəlcə onun ifasına gülən insan sonradan bu gülüşün nə qədər amansız ola biləcəyini düşünür. Çünki Marqarita başqalarını aldatmaq üçün qurulmuş saxta obrazın arxasında gizlənmir; o, həqiqətən də öz xəyalına inanır. Bu baxımdan, filmin əsas sualı istedadsız insanın səhnəyə çıxmağa haqqının olub-olmaması deyil. Əsas məsələ onun ən həssas arzusunun ətrafındakıların laqeydliyi, mənafeyi və qorxaqlığı ilə necə faciəyə çevrilməsidir.

Filmin ilham mənbəyi amerikalı Florens Foster Cenkinsdir (1868-1944). Varlı ailədən olan Cenkins opera oxumağa böyük həvəs göstərir, öz hesabına konsertlər təşkil edir və səsinin qüsurlarına baxmayaraq, müğənnilik qabiliyyətinə inanırdı. Canolli onun həyatını olduğu kimi ekranlaşdırmır; əhvalatı 1920-ci illərin Fransasına köçürərək müstəqil bədii dünya yaradır. Cenkinsin hekayəsi də istedadla özünüqiymətləndirmə arasındakı fərqə, sənətə sevginin insanın həyatında tuta biləcəyi yerə dair suallar doğurur. Bununla belə, Marqaritanın obrazını yalnız tarixi prototipin təkrarı kimi qəbul etmək olmaz: film onun şəxsi münasibətlərinə, tənhalığına və sevgi ehtiyacına ayrıca diqqət yetirir.

2016-cı ildə Katrin Fro bu rola görə Fransanın "Sezar" kino mükafatını "Ən yaxşı aktrisa" nominasiyasında qazanıb. Film ümumilikdə 11 nominasiya üzrə təqdim olunaraq dörd mükafata layiq görülüb.

Marqaritanın faciəsi yalnız öz səsini eşidə bilməməsində deyil. O, ətrafındakıların alqışlarında həqiqi sevgini axtarır, halbuki həmin alqışlar onu həqiqətdən daha da uzaqlaşdırır. Rejissor tamaşaçını da çətin seçim qarşısında qoyur: insanı acı həqiqətlə üzləşdirməkmi mərhəmətdir, yoxsa onun xəyalını qorumaq? Film suala asan cavab vermir, ancaq bir məqamı aydınlaşdırır: yalan üzərində qurulan mərhəmət insanı qorumaq əvəzinə, onun tənhalığını dərinləşdirə bilər. Bəzən həqiqəti söyləmək münasibəti təhlükəyə atmaq deməkdir, amma onu sonsuzadək gizlətmək daha ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. "Marqarita" məhz bu ziddiyyətin, insanın sevilmək arzusu ilə gerçəkliyin sərt tələbləri arasındakı məsafənin filmidir.

"525"