Bərəkət və bolluq rəmzi

Düyü qiymətli, ən çox istehlak edilən və mətbəximizin də baş tacı olan dənli bitkilərdəndir. Həm dadlı, həm də olduqca çoxşaxəli bir qidadır. Dünya əhalisinin təxminən yarısı üçün əsas ərzaq məhsulu olmaqla, yüksək enerji verən və qidalandırıcı xüsusiyyətlərə malikdir.

Düyünün tarixi təxminən 10 min il əvvələ, Asiya torpaqlarına dayanır. Çin və Hindistanda başlayaraq zamanla İpək Yolu vasitəsilə dünyaya yayılmışdır. Bu bitki ilə bağlı ən maraqlı tarixi faktlardan biri Böyük Çin Səddi ilə bağlıdır. Belə ki, qədim dövrdə divarın daşlarını bir-birinə bərkitmək üçün istifadə olunan məhlula xüsusi bişirilmiş yapışqan düyü şorbası qatılıb ki, bu da tikilinin əsrlər boyu möhkəm qalmasını təmin edib.

Dünyada elə bir mətbəx tapılmaz ki, orada düyünün izi olmasın. Şərqdən Qərbə qədər milyardlarla insanın əsas qida mənbəyi olan bu kiçik dənələr, əslində minilliklərin tarixini və nəhəng bir mədəniyyəti özündə daşıyır. Bəs süfrələrimizin bu dəyişməz şahı haqqında nələri bilirik?

Ölkəmizdə çəltikçilik xüsusilə Lənkəran-Astara və Şəki-Zaqatala bölgələrində qədim və zəngin ənənələrə malikdir. Mədəniyyətimizdə düyü sadəcə qıda deyil, bərəkət və bolluq rəmzidir. Təsadüfi deyil ki, toy və bayram süfrələrimizin mərkəzində mütləq milli mətbəximizin tacı sayılan plov dayanır.

Düyü həm də yüksək enerji mənbəyidir. Tərkibindəki mürəkkəb karbohidratlar bədəni uzun müddət tox tutur. Ən önəmlisi isə, qlüten ehtiva etmədiyi üçün həzm sistemi həssas olan insanlar üçün ən təhlükəsiz qidalardan biridir. Bu bitki o qədər unikal xüsusiyyətlərə malikdir ki, hətta kosmosu fəth edən ilk qidalardan biri olub və kosmonavtların xüsusi menyusuna daxil edilib.

Ekoloji cəhətdən təmiz, dadına görə idxal edilən düyülərdən daha keyfiyyətli olan yerli düyü bu gün daxili bazarda Lənkəran, Astara düyüsü adı ilə tanınır. “Sədri”, “Ənbərbu”, “Haşimi” və digər çəltik növlərindən hasil olan düyü məhsulları öz ətri, dadı və bərəkəti ilə seçilib.

Bazarlarımızda, təşkil olunan kənd təsərrüfatı yarmarkalarında yerli düyü satışına mütəmadi olaraq rast gəlirik. İnsanların da ən çox aldığı yerli düyüdür ki, hamı bu qidadan istifadə etməklə razılıq bildirir. Onu da qeyd edim ki, bazarlarda son günlər yerli düyü qıtlığı müşahidə olunur. Bunun da əsas səbəbi insanların yerli məhsula üz tutmasıdır.

Həmsöhbətim Əfrayıl İslamov Masallının Xıl kəndindəndir. Ailəliklə əkinçiliklə məşğuldurlar. Əsas dolanışığ mənbəyi məhz torpaqdır. İki ildir ki, 2 hektarda çəltik əkir. Susarıdan da heç bir çətinlikləri yoxdur. Ötən il 5 ton təmiz məhsul əldə edib. Dövlətin ayırdığı subsidiyadan da çox razıdır. Sentyabr ayını isə səbrsizliklə gözləyir. Əkdiyi məhsulun dadını dadmaq üçün.  

Əfrayıl atalar məsəlini xatırlayaraq söhbətə başlayır:

–Torpaq deyir: öldür məni, dirildim səni... Sübh tezdən sahəyə gedir, əkdiyimiz məhsula nəzarət edirik. Düyü susevən bitkidir. Məhsul verən günə kimi suyu bol olmalıdır. Hazırda əkdiyimiz çəltik 10 santimetr boy atıb. Yerli məhsulun dadından isə müştərilər razılıq edir. Ətri və dadı bambaşqadır. İndi əhalimiz yerli məhsula üstünlük verir.  Necə deyərlər, alıb istifadə edən bir də müraciət edir.  

Digər həmsöhbətim isə məhz yerli düyü məhsullarının satışı ilə məşğul olan Nicat İbayevdir. Əsas satış məntəqəsi Masallı bazarı olsa da həftədə bir dəfə müştərilərinin xahişi ilə 3-cü mikrorayon ərazisində yerləşən kənd təsərrüfatı məhsulları bazarında təşkil edir. Nicatla əvvəlcədən danışıb razılaşdığımız kimi bazarda görüşürük. Bir neçə növ düyü gətirib. Günortaya kimi müştərilərini gülərüzlə yola salıb.  6 növ məhsulun satışını yekunlaşdlrmaq üzrədir.

Nicat əvvəlcədən fermerlərlə bir növ “beh” ləşir. İl boyu satışını edir. Özünün də dediyi kimi, bir aylıq satış ehtiyatı qalıb. Sentyabr ayında isə yeni növ düyülərin ətri bazarı bürüyəcək. 

Nicatın satdığı məhsullar arasında qara düyü nəzərimdən yayınmır. İlk dəfədir ki, yerli bazarlarımızda qara düyüyə rast gəlirəm. Nicat təəccübləndiyimi görərək qara düyünün faydaları haqqında məlumat verir:

–Yerli düyüdür. Astarada əkilib. Digər yerli düyülərdən fərqli olaraq gec bişir.     Əsasən pəhriz düyüsüdür. Başlanğıcda qara rəngdə olur, bişirildikdə isə tünd bənövşəyi rəngə çevrilir. Qara düyünün qida dəyəri çox yüksəkdir. Düyünün tərkibində bol miqdarda antioksidantlar var. Bu düyüyə qara rəng verən də məhz antioksidantdır. 

Qara düyü bir vaxtlar təkcə Çin hökmdarlarının süfrəsini bəzəyən qida olub. Hətta o qədər əlçatmaz hesab edilib ki, onu "yasaq düyü" adlandırıblar. Qədim Çində qara düyü mədə xəstəliklərində, görməni yaxşılaşdırmaq, potensiyanı artırmaq üçün istifadə olunurdu. Qara düyü saçların tökülməsinin qarşısını alır, qan azlığının qarşısını alır.

Bu düyüdən tez-tez istifadə etmək allergiya, astma xəstəlikləri və onların simptomlarının qarşısını alır.

Qara düyü qida dəyəri yüksək, maqnezium və dəmir baxımından zəngin lif və mineral deposudur. Ağ düyüyə nisbətən daha çox maqnezium tərkibli olduğundan sümük, sinir toxuması, əzələlərin işləməsi və ürək sağlamlığı üçün vacibdir. Maqnezium hüceyrələrin enerji istehsalında da rol oynayaraq bədənin enerji səviyyəsini artırır, immunitet və sinir sistemini qüvvətləndirir. Qara düyünün ağ düyüdən digər fərqi antioksidan dəyərinin yüksək olmasıdır. Antioksidanlar bədənin immunitet sistemini qüvvətləndirir, yaşlanmanın mənfi təsirlərini və qırışları azaldır.

Tədqiqatçılar qara düyü və ya bundan alınan kəpəyin səhər yeməklərində, şirniyyatlarda və gündəlik həyatımızda ən çox yediyimiz qidalara əlavə edilməsinin faydalı olduğunu bildirirlər.

Müşfiq MİRZƏ

XQ