Beyin xərçənginin diaqnostikasında yeni mərhələ

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Dünya tibb elmi bədxassəli xəstəliklərin daha erkən və dəqiq müəyyənləşdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atmaqda davam edir. Bu baxımdan ABŞ-dan  gələn xəbər xüsusi diqqət çəkir. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) beyin xərçənginin ən geniş yayılmış formalarından biri olan qliomaların görüntülənməsi üçün yeni radiofarmasevtik preparatı  “Pixclara”nı təsdiqləyib. 

Preparatın istehsalçısı Telix Pharmaceuticals şirkətinin açıqlamasına görə, “Pixclara” ABŞ-da qliomaların pozitron-emission tomoqrafiyası, yəni PET müayinəsi üçün təsdiqlənmiş ilk FET-PET preparatıdır.

Bu yeniliyin əhəmiyyəti ilk növbədə ondan ibarətdir ki, yeni preparat həkimlərə beyində aşkar edilmiş dəyişikliklərin xəstəliyin yenidən inkişaf etməsi, yaxud əvvəlki müalicənin yaratdığı dəyişikliklərlə bağlı olduğunu daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verə bilər. Xüsusilə beyin şişlərinin müalicəsindən sonra bu iki vəziyyətin bir-birindən fərqləndirilməsi klinik praktikada mühüm problemlərdən biridir. Yeni görüntüləmə vasitəsinin məqsədi məhz bu diaqnostik boşluğu azaltmaqdır.

“Pixclara”nın əsasını floretirozin F-18 adlı maddə təşkil edir. Preparat venadaxili yeridildikdən sonra qlioma hüceyrələrində yüksək aktivlik göstərən L-tipli amin turşusu daşıyıcılarına – LAT1 və LAT2 zülallarına istiqamətlənir. Tərkibindəki flüor-18 radioizotopu isə PET skaneri vasitəsilə qeydə alınan siqnallar yaradır. Beləliklə, həkimlər beynin yalnız anatomik quruluşunu deyil, şiş toxuması ilə əlaqəli molekulyar aktivlik barədə də əlavə məlumat əldə edə bilirlər.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu cür texnologiyaların əsas üstünlüklərindən biri diaqnostikanı yalnız “şiş varmı, yoxmu?” sualı ilə məhdudlaşdırmamasıdır. Müasir onkologiyada getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanan məsələ xəstəliyin hansı mərhələdə olduğunu, müalicəyə necə cavab verdiyini və sonrakı addımın necə seçilməli olduğunu mümkün qədər dəqiq müəyyənləşdirməkdir. Bu baxımdan molekulyar görüntüləmə üsulları həkimlərin qərarvermə imkanlarını genişləndirə bilər.

Qliomalar mərkəzi sinir sisteminin ən çox rast gəlinən xərçəng növləri sırasındadır. Telix-in məlumatına əsasən, onlar bütün beyin və mərkəzi sinir sistemi şişlərinin təxminən 30 faizini, bədxassəli beyin şişlərinin isə təqribən 80 faizini təşkil edir. ABŞ-da hər il təxminən 24 min yeni qlioma hadisəsinin qeydə alındığı bildirilir.

Yeni preparatın daha bir mühüm xüsusiyyəti onun həm böyüklər, həm də bir aylıq və daha yuxarı yaşda olan uşaqlar üçün təsdiqlənməsidir. Preparatın təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsi zamanı qlioma diaqnozu qoyulmuş 382 xəstənin klinik məlumatlarından istifadə edilib. Şirkətin açıqlamasında ən çox rast gəlinən əlavə təsirin baş ağrısı olduğu və bunun xəstələrin 0,5 faizində müşahidə edildiyi qeyd olunur.

Lakin müasir tibbdə hər yeni texnologiyaya yanaşmada olduğu kimi, “Pixclara”nın imkanlarını da düzgün qiymətləndirmək vacibdir. Bu preparat qliomanı müalicə edən dərman deyil. Onun əsas funksiyası diaqnostik görüntüləməni təkmilləşdirməkdir. FDA təsdiqinə əsasən, əldə edilən PET görüntüləri digər diaqnostik müayinələrlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Yəni müsbət və ya mənfi nəticə öz-özlüyündə xəstəliyin mövcudluğu və ya olmaması barədə qəti hökm kimi qəbul edilmir.

Bu məqam müasir tibbi texnologiyaların mahiyyətini anlamaq baxımından da əhəmiyyətlidir. Elmi-texniki tərəqqi yalnız yeni dərmanların yaradılması ilə ölçülmür. Bəzən xəstənin həyatında həlledici rol oynayan yenilik məhz xəstəliyin daha düzgün müəyyənləşdirilməsinə imkan verən texnologiya olur. Dəqiq diaqnostika isə müalicənin düzgün seçilməsi, xəstənin vəziyyətinin izlənməsi və lazımsız tibbi müdaxilələrin azaldılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

“Pixclara”nın təsdiqi nüvə təbabəti ilə onkologiyanın getdikcə daha sıx inteqrasiya olunduğunu da göstərir. Radiofarmasevtik preparatlardan istifadə etməklə xəstəliklərin orqanizmdə hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini izləmək və müəyyən molekulyar xüsusiyyətləri görüntüləmək müasir tibbin ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu yanaşma gələcəkdə diaqnostika ilə müalicənin daha sıx əlaqələndirilməsinə, yəni “teranostika” adlandırılan fərdiləşdirilmiş tibbi modelin genişlənməsinə şərait yarada bilər.

Maraqlıdır ki, “Pixclara”nın potensialı yalnız qliomalarla məhdudlaşmaya bilər. Şirkətin məlumatına görə, preparatın beyində metastatik şişlərin diaqnostikasında mümkün istifadəsini araşdıran III faza klinik tədqiqat da davam edir. Bu istiqamətdə müsbət nəticələr əldə olunacağı təqdirdə texnologiyanın tətbiq sahəsinin daha da genişlənməsi mümkündür.

Bütün bunlar bir daha göstərir ki, xərçənglə mübarizədə gələcəyin əsas istiqamətlərindən biri xəstəliyin mümkün qədər erkən və dəqiq “görülməsi” olacaq. Çünki şişin bioloji xüsusiyyətləri haqqında nə qədər çox məlumat əldə edilərsə, həkimlərin konkret xəstə üçün optimal müalicə strategiyası seçmək imkanları da bir o qədər genişlənir.

Bu gün ABŞ FDA-nın “Pixclara”ya verdiyi təsdiq məhz bu baxımdan əlamətdar hadisədir. Bu qərar beyin xərçənginin müalicəsi üçün yeni dərmanın meydana çıxması deyil, onun diaqnostikasında yeni imkanların açılması deməkdir. Lakin tibb tarixinin göstərdiyi kimi, dəqiq diaqnostikadan başlayan bir çox elmi yenilik son nəticədə daha səmərəli və fərdiləşdirilmiş müalicə üsullarının yaranmasına gətirib çıxarır.

N.Adilqızı
XQ