Beynəlxalq güclərin şahmat taxtası RAKURS

Ədalət, yoxsa ikili standartlar?

"Beynəlxalq güclər" ifadəsi dedikdə, yalnız öz milli sınırlarını deyil, qlobal siyasəti, iqtisadiyyatı və təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırmaq imkanına malik olan superdövlətlər (məsələn, ABŞ və Çin) və onların çətiri altında fəaliyyət göstərən təsisatlar (BMT Təhlükəsizlik Şurası, ATƏT və BRİCS) nəzərdə tutulur. Nəzəri olaraq bu güclərin və institutların əsas missiyası beynəlxalq hüququ qorumaq, güclünün zəifə təzyiqinin qarşısını almaq və qlobal balansı təmin etməkdir. Lakin reallıq budur ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində hüququn aliliyi deyil, "realpolitik" – yəni soyuq milli maraqlar hökm sürür.

Beynəlxalq güclərin ədalət və balans yaratmaq funksiyasının necə iflasa uğradığını görmək üçün uzağa getməyə ehtiyac yoxdur, Qarabağ münaqişəsinin 30 illik tarixi bu tezisin ən bariz faktoloji sübutudur.

Qarabağ münaqişəsi və beynəlxalq iflicin faktologiyası

1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən 822, 853, 874 və 884 saylı 4 qətnamə qəbul etdi. Eyni BMT TŞ başqa coğrafiyalarda (məsələn, 1990-cı ildə İraqın Küveytə təcavüzü zamanı) günlər ərzində hərbi sanksiya mexanizmlərini işə saldığı halda, Azərbaycana münasibətdə bu qətnamələr 27 il boyunca icrasız qaldı. Beynəlxalq güclər işğalçıya qarşı heç bir mexanizm və ya sanksiya tətbiq etmədilər.

Münaqişənin həlli üçün həmsədr seçilən üç beynəlxalq güc – ABŞ, Rusiya və Fransa – neytral vasitəçi olmalı idilər. Lakin onların fəaliyyəti sülh yaratmağa deyil, "idarə olunan dondurulmuş münaqişə" saxlayaraq regionda öz təsir imkanlarını qorumağa yönəldi. Rusiya hərbi varlığını və Cənubi Qafqazda monopoliyasını saxlamaq, Fransa (və Qərbdəki bəzi dairələr) öz daxili siyasətindəki güclü erməni lobbisinin səslərini qazanmaq, ABŞ isə regionda enerji dəhlizlərinə nəzarət etmək marağından çıxış edirdi. Nəticədə, 30 il ərzində vasitəçilər işğala uğrayanla işğalçını eyniləşdirən "tərəfləri təmkinli olmağa çağırırıq" bəyanatlarından o tərəfə keçmədilər.

"Güclü haqlıdır" prinsipi və ikili standartlar

Beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərindən olan "ərazi bütövlüyü" prinsipi digər regionlarda (məsələn, Ukraynanın ərazi bütövlüyü məsələsində) heç bir tərəddüd edilmədən müdafiə olunduğu halda, mövzu Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqları olduqda "xalqların özünütəyinetmə hüququ" kartı ilə manipulyasiya edildi. Bu, beynəlxalq qanunların deyil, subyektiv maraqların tətbiq edildiyini göstərən açıq disbalans faktıdır.

2020-ci ildə İkinci Qarabağ Müharibəsi və 2023-cü ilin antiterror tədbirləri göstərdi ki, beynəlxalq güclər dünyada ədaləti bərpa etmək gücündə və ya həvəsində deyillər. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq hüququ yalnız öz hərbi-diplomatik gücü hesabına bərpa etməyə məcbur oldu. Şərqi Avropadan Yaxın Şərqə qədər baş verən digər qlobal böhranlar da bu reallığı təsdiqləyir. Beynəlxalq güclər dünyada balans deyil, nüfuz zonaları yaradırlar. Onların siyasəti mənəvi və ya hüquqi ədalətə deyil, milli maraqların utilitar hesablamalarına dayanır. Beynəlxalq hüquq norma və prinsipləri yalnız böyük güclərin maraqları ilə üst-üstə düşdükdə "xatırlanır" və alət kimi istifadə olunur.

Müasir beynəlxalq arxitektura ədalət paylayan mexanizm olmaqdan çıxıb. Qarabağ münaqişəsinin həlli təcrübəsi bir daha sübut etdi ki, qlobal siyasətdə əsas balans yaradan faktor beynəlxalq güclərin nümayiş etdirdiyi "pafoslu ədalət" deyil, dövlətlərin öz suverenliyini və hüququnu qorumaq üçün sahib olduğu real gücdür.

Müasir dünya arxitekturasında beynəlxalq güclər artıq pərdəarxası "səhnə rejissoru" rolundan çıxaraq, geosiyasi toqquşmaların bilavasitə ön cərgəsində dayanan əsas iştirakçılara çevriliblər. Keçmişdə münaqişələr daha çox lokal regional aktorlar arasında gedirdisə, bu gün yerli münaqişələr sadəcə böyük güclərin açıq-aşkar toqquşduğu poliqonlardır.

Qlobal Qərb / Qlobal Şimal (ABŞ, Aİ, NATO müttəfiqləri) ilə Qlobal Şərq / Qlobal Cənub (Çin, Rusiya, BRICS bloku və inkişaf etməkdə olan ölkələr) arasındakı qütbləşmə artıq ideoloji deyil, resurslar, logistika marşrutları və yeni dünya nizamının qaydalarını yazmaq uğrunda gedən açıq savaşdır.

Dünyamızı nə gözləyir?

Dünya tək bir supergücün (ABŞ) hegemonluq etdiyi "birqütblü nizam"dan çoxqütblü, lakin qaydasız bir modelə keçir. Bu, vahid qlobal iqtisadiyyatın parçalanması, texnologiya, valyuta (dolların mövqeyinin zəiflədilməsi cəhdləri) və logistikada ayrı-ayrı blokların yaranması ilə nəticələnir.

Açıq nüvə qarşıdurması riski yüksək olduğu üçün güclər mübarizəni regional dəhlizlər (Zəngəzur, Orta Dəhliz, Şimal-Cənub, IMEC), kiberməkan və kritik resurslar (nadir metallar, enerji) üzərindən aparırlar. BMT kimi 1945-ci ilin nəticələrinə dayanan strukturlar effektivliyini tamamilə itirib. "Güclünün hüququ" prinsipi beynəlxalq hüquq normalarını birdəfəlik üstələyib. Mövcud şəraitdə ən böyük sual budur: Bu qütblər arasında balansı kim qoruyacaq? Klassik beynəlxalq institutlar (BMT, ATƏT) bu funksiyanı itirdiyi üçün səhnəyə yeni tipli "hakimlər" və ya vasitəçilər çıxır.

Regional orta güclər

Qlobal hakim rolunu vahid bir təşkilat deyil, hər iki qütblə danışmaq bacarığı olan müstəqil, praqmatik dövlətlər oynamağa başlayıb. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər və müəyyən dərəcədə Azərbaycan kimi dövlətlər Qərb və Şərq/Cənub arasında spesifik böhranlarda yeganə etibarlı vasitəçi platformalarına çevrilirlər.

BRICS və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi platformalar özlərini Qərbin monopoliyasına alternativ "yeni ədalət məkanları" kimi təqdim etməyə çalışsalar da, onların daxilindəki maraq toqquşmaları (məsələn, Hindistan və Çin rəqabəti) onların tam neytral hakim olmasına imkan vermir.

Dünyanı yaxın gələcəkdə mütləq sülh və ya vahid bir "beynəlxalq hakim" gözləmir. Əksinə, davamlı lokal krizislər və bu krizisləri tənzimləməyə çalışan praqmatik regional güclərin vasitəçiliyi əsas reallığa çevriləcək. Bu yeni dünyada ən təhlükəsiz və diktə edən tərəflər – ideoloji cəbhələrə kor-koranə qoşulmayan, öz suveren hərbi və iqtisadi gücünə arxalanan və qütblər arasında balansı saxlayan dövlətlər olacaq.

V.VƏLİLİ