“Bir baş kəsiləndə yeniləri çıxır“: İran rejimi necə davamlı sistem qurub“ BBC

"ABŞ və İsrailin zərbələrindən sonra ölkədə qurulmuş siyasi sistemin tezliklə dağılması ehtimalı azdır..."

1979-cu ildə baş verən İslam inqilabından sonra İranda qurulan siyasi model onilliklər ərzində ciddi sarsıntılara davam gətirəcək şəkildə formalaşdırılıb.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "bbc.com" nəşri yazıb.

Hakimiyyət dəyişsə də sistem qalır

ABŞ və İsrailin hava zərbələri nəticəsində ölkənin ali lideri Əli Xamenei və bir sıra yüksək rütbəli hərbi rəhbərlərin həlak olmasına baxmayaraq, hakimiyyət strukturu fəaliyyətini davam etdirir.

Ekspertlər bu sistemi "hidra" ilə müqayisə edir: "bir baş kəsiləndə yeniləri çıxır". Xameneinin ölümündən qısa müddət sonra onun oğlu Müctəba Xamenei ali lider kimi seçildi və onun əvvəlki siyasi kursu davam etdirəcəyi gözlənilir.

Analitiklərin fikrincə, İran klassik tək lider diktaturasından fərqlənir. Hakimiyyət müxtəlif mərkəzlər - dini qurumlar, təhlükəsizlik strukturları və iqtisadi institutlar arasında bölüşdürülüb. Bu isə sistemi birdən-birə devirməyi xeyli çətinləşdirir.

Güc strukturları və iqtisadi dayaqlar

Rejimin ən mühüm dayaqlarından biri İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu hesab olunur. Bu qurum təkcə hərbi struktur deyil, həm də böyük iqtisadi və siyasi təsirə malik təşkilatdır.

Korpusun nəzarətində olan şirkətlər və fondlar ölkə iqtisadiyyatının böyük hissəsini idarə edir və hakimiyyətə sadiq qruplar üçün iş yerləri və maliyyə imkanları yaradır. Bu isə elita daxilində birliyi qorumağa kömək edir.

Bununla yanaşı, İranda ideologiya da mühüm rol oynayır. İnqilabdan sonra formalaşmış dini və siyasi institutlar hakimiyyətə bağlı kadrların yetişdirilməsinə və sistemin ideoloji əsaslarının qorunmasına xidmət edir.

Parçalanmış müxalifət və qeyri-müəyyən gələcək

İranda müxalifət isə uzun illərdir parçalanmış vəziyyətdə qalır. Müxtəlif qruplar - islahatçılar, monarxiya tərəfdarları və diaspor təşkilatları vahid siyasi mərkəz yarada bilməyib.

Son illərdə ölkədə bir neçə böyük etiraz dalğası baş verib. Xüsusilə 2022-ci ildə Məhsə Amininin ölümündən sonra başlayan nümayişlər geniş yayılsa da, vahid liderlik olmadığı üçün hakimiyyət onları sərt şəkildə yatırmağa nail olub.

Analitiklər bildirir ki, avtoritar rejimlər adətən üç şərtin eyni vaxtda baş verməsi ilə süqut edir: kütləvi etirazlar, hakim elita daxilində parçalanma və təhlükəsizlik qüvvələrinin mövqeyinin dəyişməsi.

İranda isə indiyədək bu amillərin hamısı birlikdə formalaşmayıb. Buna görə də bir çox ekspertlər İslam Respublikasının nə vaxtsa sona çatacağını qəbul etsələr də, bunun yaxın vaxtlarda baş verəcəyini düşünmürlər.