Bişkekdən görünən Bakı diplomatiyası

ŞƏT-in böyüyən gücü qarşısında Azərbaycanın dəyişməyən prinsipi

Rəsmi Bakı praqmatizmə, milli maraqların üstünlüyünə, bərabərhüquqlu münasibətlərə və balanslaşdırılmış diplomatik xəttə söykənən ardıcıl xarici siyasət kursu nümayiş etdirir. Bu strateji yanaşmanın parlaq nümunələrindən biri Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) istiqamətində həyata keçirdiyi məqsədyönlü siyasətdir. Bakı ŞƏT-i qitələrarası nəqliyyat bağlantılarının inkişafı, iqtisadi mübadilənin genişləndirilməsi və regional təhlükəsizlik məsələləri üzrə mühüm çoxtərəfli dialoq platforması kimi qiymətləndirir.

ARAYIŞ: Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) 2026-cı il sammiti avqustun 31-i – sentyabrın 1-də Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçirilir. Sammit təşkilatın yaradılmasının 25-ci ildönümünə təsadüf edir. Əsas tədbir ŞƏT Dövlət Başçıları Şurasının 26-cı iclası sentyabrın 1-də keçiriləcək. Sammit çərçivəsində “ŞƏT+” formatında genişləndirilmiş görüşün də keçirilməsi nəzərdə tutulur. Hazırda ŞƏT-in 10 tamhüquqlu üzvü var: Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan, Hindistan, Pakistan, İran və Belarus. Bununla yanaşı, təşkilatın tərəfdaşları sırasında Azərbaycan, Türkiyə, Ermənistan, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, BƏƏ, Bəhreyn, Küveyt, Monqolustan, Nepal, Şri-Lanka, Kamboca, Maldiv, Myanma və Əfqanıstan yer alır. Qırğızıstanın sədrliyi ilə keçirilən builki sammitdə üzv ölkələrin dövlət və hökumət başçıları ilə yanaşı, tərəfdaş dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri də iştirak edir.

Asiya qitəsinin siyasi, habelə iqtisadi transformasiyasında müstəsna mövqeyə malik olan ŞƏT 15 iyun 2001-ci ildə Şanxay şəhərində formalaşdırıldı. Qurumun ilkin mühüm nizamnaməsi Qazaxıstan, Çin, Qırğızıstan, Rusiya, Özbəkistan, eyni zamanda, Tacikistan rəhbərlikləri tərəfindən təsdiqləndi. Vaxtilə spesifik regional platforma kimi fəaliyyətə başlayan təşkilat sonrakı onilliklər ərzində nəhəng genişlənmə prosesinə qədəm qoyaraq qlobal siyasətdəki güc mərkəzlərinin nisbətini dəyişdirdi. İnteqrasiya dinamikasının sürətlənməsi nəticəsində 2017-ci ildə Hindistan və Pakistan, 2023-cü ildə İran, 2024-cü ildə isə Belarus alyansa tamhüquqlu üzv qismində daxil oldu. Cari statistika göstərir ki, genişlənən format dünyanın demoqrafik, həmçinin iqtisadi potensialının həlledici kütləsini əhatə edir.

Azərbaycan Respublikasının qurum mənsubları ilə əlaqələrinin inkişafı son dərəcə davamlı, məqsədyönlü, həm də strateji xarakter daşıyır. Tarixi xronologiyaya diqqət yetirdikdə aydın olur ki, 2016-cı ildə respublikamız institusional çərçivədə təşkilatın dialoq tərəfdaşı statusuna yiyələndi. Həmin müvafiq sənədlərin imzalanması gələcək inteqrasiya layihələrinin hüquqi bünövrəsini qoydu. Diplomatik məharətin, analitik uzaqgörənliyin nəticəsi olaraq yaranan əlaqələr çox sürətlə şaxələndi. 2024-cü ildə rəsmi Bakı təşkilat daxilində dialoq tərəfdaşlığından müşahidəçi statusuna yüksəlmək məqsədilə rəsmi müraciət aktı ünvanladı. Bu addım ölkənin artan makroiqtisadi gücünün, eləcə də qlobal logistikadakı həlledici mərkəz rolunun bilavasitə nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Zəngin tarixi hadisələr zənciri 2025-ci il 31 avqust – 1 sentyabr tarixlərində Çinin Tiencin şəhərində keçirilən və ŞƏT-in gələcək inkişaf trayektoriyası baxımından əhəmiyyət daşıyan Sammitlə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Tiencin Bəyannaməsinin qəbul edilməsi təşkilatın institusional strukturunda kardinal dəyişikliklərə yol açdı. Əvvəllər mövcud olan müşahidəçi və dialoq tərəfdaşı kateqoriyalarının ayrı-ayrı formatlarda fəaliyyət göstərməsi əvəzinə, bu ikili sistem ləğv edilərək vahid tərəfdaşlıq mexanizmində birləşdirildi. Beləliklə, təşkilatın sənədlərində yeni və daha çevik status – “ŞƏT tərəfdaşı” kateqoriyası təsbit edildi. Azərbaycan da həmin qərardan sonra yeni statusla fəaliyyət göstərməyə başladı. Hazırda bu vahid tərəfdaşlıq formatında Əfqanıstan, Monqolustan, Türkiyə, Şri-Lanka, Azərbaycan, Kamboca, Nepal, Ermənistan, Misir, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Bəhreyn, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Maldiv adaları və Myanma təmsil olunur. Bununla da Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətlərində əvvəlki dialoq formatından daha geniş və sistemli əməkdaşlıq mərhələsinə keçid rəsmiləşdirilib.

Prezident İlham Əliyevin ŞƏT-in yüksək səviyyəli sammitlərində nümayiş etdirdiyi fəal diplomatik mövqe və strateji yanaşmalar bu kursun istiqamətlərindəndir. Dövlət başçısı ilk dəfə 2022-ci ildə qardaş Özbəkistanda keçirilən sammitə fəxri qonaq qismində qatılaraq Azərbaycanın təşkilatla münasibətlərinin inkişaf perspektivlərini aydın şəkildə ortaya qoydu. Bu xətt sonrakı mərhələlərdə də ardıcıl şəkildə davam etdirildi. Prezident İlham Əliyev 2024-cü ildə Qazaxıstanda, 2025-ci ildə isə Çinin Tiencin şəhərində keçirilən sammitlərdə fəal iştirak edərək Azərbaycanın regional və qlobal gündəliklə bağlı mövqeyini ifadə edən mühüm tezislərlə çıxış etdi.

Dövlət başçısının həmin platformalarda irəli sürdüyü əsas prioritetlər sırasında Avrasiyanın nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub bağlantılarının inkişaf etdirilməsi, regional iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi xüsusi yer tutdu. Azərbaycanın tranzit potensialı, əlverişli coğrafi mövqeyi və müasir nəqliyyat infrastrukturu bu baxışların praktik əsasını təşkil etdi. 2025-ci il Tiencin sammitində, eləcə də ŞƏT+ formatında keçirilən genişləndirilmiş görüşlərdə Prezident İlham Əliyevin fəal iştirakı ölkəmizin təşkilatın genişlənən əməkdaşlıq məkanında mövqeyini daha da möhkəmləndirdi.

Rəsmi Bakının ŞƏT-lə bağlı seçdiyi analitik fəlsəfə tam aydındır: logistik koordinasiyanı maksimum səviyyəyə yüksəltmək, iqtisadi dividendləri artırmaq, eyni zamanda, ölkənin strateji müstəqilliyini məhdudlaşdıra biləcək hərbi-siyasi öhdəliklərdən kənarda qalmaq. Azərbaycan üçün təşkilatla əməkdaşlığın əsas məntiqi məhz bu tarazlıq üzərində qurulur. Çoxtərəfli əməkdaşlığın dərinləşməsi ilə yanaşı, regional təhlükəsizlik məsələləri də gündəlikdə mühüm yer tutur.

Terrorçuluq, ekstremizm və separatizm kimi təhdidlərə qarşı mübarizə ayrı-ayrı dövlətlərin səylərindən daha geniş, koordinasiyalı yanaşma tələb edir. Azərbaycan da bu istiqamətdə formalaşdırdığı təcrübəni tərəfdaş ölkələrlə bölüşür, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə töhfə verir. Xüsusilə narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının qanunsuz istehsalı və sərhədlərarası dövriyyəsinə qarşı mübarizə, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığın qarşısının alınması və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi ortaq əməkdaşlıq istiqamətlərindəndir.

Qazanılan yeni nailiyyətlər, qlobal aləmdə təsdiqlənən ali tərəfdaşlıq formatları siyasi gücümüzü, mötəbərliyimizi daha da artırır. Şərq-Qərb, habelə Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat qovşağının tam mərkəzində möhkəm qərarlaşan, həmçinin Avrasiyanın döyünən nəbzi sayılan respublikamız qlobal iqtisadi arxitekturanın dayanıqlı inkişafında aktiv konstruktiv payını verməyə davam edəcək. Uzaqgörən tərəfdaşlıq fəlsəfəsi ölkənin bütün bəşəri məqsədlərə daha sərbəst şəkildə çatmasını təmin edəcək yeganə düzgün hədəfdir.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ