Bişkekdən gələn iqtisadi mesaj

Azərbaycan diplomatiyası ŞƏT məkanında yeni imkanlar axtarır

Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammiti Azər­baycanın xarici siyasət gündəliyində mühüm bir istiqaməti bir daha ön plana çıxardı: siyasi dialoqu iqtisadi əməkdaşlığa, nəqliyyat bağlantılarına və regi­onal rifaha çevirmək.

Prezident İlham Əliyevin avqustun 31-də Qırğızıstana işgüzar səfəri çərçivəsində keçirdiyi görüşlərə nəzər salanda bunu ay­dın görmək mümkündür. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan, İran Prezidenti Mə­sud Pezeşkian və Qazaxıstan Prezidenti Ka­sım-Jomart Tokayevlə aparılan danışıqların hər birində regional əlaqələrin iqtisadi məz­munu müxtəlif formalarda özünü göstərir. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, söh­bət artıq ayrı-ayrı layihələrdən və ikitərəfli münasibətlərdən daha geniş bir mənzərədən gedir. Azərbaycan özünü Şərqlə Qərb, Şi­malla Cənub arasında formalaşan yeni iqti­sadi xəritənin vacib halqalarından biri kimi təqdim edir.

Sülhün yaratdığı əməkdaşlıq

Bişkekdə Prezident İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasındakı görüşün ən mü­hüm tərəflərindən biri sülhün iqtisadi nə­ticələrinin konkret nümunələrlə müzakirə olunmasıdır. Görüşdə Azərbaycanın Ermə­nistana neft məhsulları ixrac etməsi, üçün­cü ölkələrdən taxıl və digər yüklərin Azər­baycan ərazisindən Ermənistana tranzitinin təmin olunması, iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin qurulması sülh dividendləri­nin əyani təzahürü kimi qiymətləndirilib. Liderlər qarşılıqlı faydalı iqtisadi, ticarət və enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi imkanlarını da müzakirə ediblər. 

Həmçinin Bişkek şəhərində keçirilən “ŞƏT plyus” formatındakı görüşdə Prezi­dent İlham Əliyev qeyd etdi ki, Azərbaycan artıq Ermənistana neft məhsulları tədarük edir və üçüncü ölkələrin yüklərinin tranzi­tini təmin edir. Ermənistanla birlikdə qarşı­lıqlı ticarətin həcminin artırılması, onun no­menklaturasının genişləndirilməsi və yeni yerüstü nəqliyyat kommunikasiyalarının yaradılması üzərində çalışırıq.

Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan ilə Ermə­nistan arasında ticarət dövriyyəsi artıq 18 milyon dolları ötüb. Bu ilin ilk 7 ayında isə iki ölkə arasında 17,4 milyon dollarlıq ti­carət qeydə alınıb. Otuz səkkiz məhsul üzrə bütövlükdə idxal-ixrac əməliyyatlarının qu­rulması mümkündür. Bu o deməkdir ki, iq­tisadi əlaqələr tam bərpa olunduqdan sonra iki ölkə arasında illik ticarət dövriyyəsi 300 milyon dollara çata bilər. Söhbət idxal-ixrac əməliyyatlarından gedir.

Bu mənzərə Cənubi Qafqazın iqtisadi arxitekturasında ciddi dəyişiklikdən xəbər verir. Uzun illər təmassız olan iqtisadi mə­kanlar indi tədricən bir-birinə yaxınlaşır. Neft məhsulu bir ölkədən digərinə gedir, üçüncü ölkənin taxılı Azərbaycan üzərin­dən tranzit olunur, biznes əlaqələri qurulur. Başqa sözlə, sülh siyasi sənədlərdən çıxaraq ticarət yollarında və kommersiya münasi­bətlərində görünməyə başlayır. Başqa sözlə, iqtisadiyyat sülhün ən real sınaq meydanla­rından biridir. 

Görüşdə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”nun – TRIPP-in həyata keçirilməsi ilə bağlı növbəti praktiki addımların müzakirəsi və marşrut boyunca bağlantı layihələrinin əhəmiyyətinin vurğu­lanması da bu iqtisadi yanaşmanı tamamla­yır. TRIPP-in gerçəkləşməsi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlan­tını gücləndirməklə yanaşı, regionun daha geniş nəqliyyat sisteminə yeni impuls verə bilər. Beləliklə, Cənubi Qafqazın keçmişdə qarşıdurma ilə xatırlanan coğrafiyası tədri­cən tranzit, enerji, ticarət və logistika ter­minləri ilə gündəmə gəlir.

Şimal–Cənub dəhlizi–Tehran xətti

Azərbaycan–İran münasibətləri də Biş­kek görüşlərinin mühüm istiqamətlərindən biri olub. Prezident İlham Əliyev və Məsud Pezeşkian arasında keçirilən görüşdə iki ölkənin əməkdaşlığının müxtəlif sahələrdə inkişaf perspektivləri müzakirə edilib. İran Prezidenti münasibətlərin bütün sahələrdə genişləndirilməsində maraqlı olduqlarını bildirib.

Azərbaycan üçün İran istiqaməti coğ­rafi yaxınlıqdan daha artıq məna daşıyır. Bu xətt Şimal–Cənub nəqliyyat bağlantısı, enerji əməkdaşlığı, tranzit, ticarət və regi­onal logistika baxımından strateji əhəmiy­yətə malikdir. Bu gün Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində ən vacib məsələlərdən biri mar­şrutların şaxələndirilməsidir. Yük sahibinin qarşısında nə qədər çox alternativ varsa, re­gional iqtisadi sistem bir o qədər dayanıqlı olur. Azərbaycan da məhz belə çoxvariantlı bağlantılar sisteminin qurulmasında maraq­lıdır.

Orta Dəhliz–Türküstan xətti

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə görüşdə isə diqqətin nəqliy­yat-logistikaya yönəlməsi təsadüfi görün­mür. İki ölkə arasında strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin uğurlu inkişafı vurğulanıb, nəqliyyat-logistika məsələləri və Orta Dəhlizin əhəmiyyəti müzakirə olu­nub. Azərbaycan və Qazaxıstan arasında bu istiqamətdə əməkdaşlığın perspektivləri nəzərdən keçirilib. 

Orta Dəhliz Azərbaycanın xarici iqti­sadi strategiyasında getdikcə daha böyük yer tutur. Xəzərin iki sahilini birləşdirən bu marşrut Çin və Mərkəzi Asiyadan çıxan yüklərin Azərbaycan, Gürcüstan və Tür­kiyə üzərindən Avropaya daşınması baxı­mından strateji platformaya çevrilir. Bakı ilə Aktau arasında əməkdaşlıq bu baxım­dan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qazaxıstan Mərkəzi Asiyanın zəngin xammal və isteh­sal potensialını, Azərbaycan isə Xəzərdən sonrakı logistika imkanlarını Avropa is­tiqaməti ilə əlaqələndirən əsas tərəflərdən biridir.

ŞƏT-in yeni iqtisadi modeli

Məhz bu nöqtədə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının iqtisadi fəlsəfəsi xüsusi əhə­miyyət qazanır. ŞƏT klassik gömrük ittifaqı və ya vahid iqtisadi birlik modeli əsasın­da fəaliyyət göstərmir. Təşkilatın iqtisadi yanaşması suveren bərabərlik, qarşılıqlı fayda, məsləhətləşmə, mərhələli əməkdaş­lıq və müxtəlif inkişaf modellərinə hörmət prinsiplərinə söykənir. ŞƏT-in Nizamnamə­sində regional iqtisadi əməkdaşlığın inki­şaf etdirilməsi, ticarət və investisiya üçün əlverişli mühitin yaradılması, malların, kapitalın, xidmətlərin və texnologiyaların hərəkətinin genişləndirilməsi hədəfləri təs­bit olunur. Eyni sənəddə nəqliyyat-kommu­nikasiya infrastrukturundan səmərəli istifa­də, tranzit imkanlarının artırılması və enerji sistemlərinin inkişafı da əməkdaşlığın əsas sahələri sırasında göstərilir.

Bu modelin daha bir mühüm xüsusiyyə­ti iqtisadi əməkdaşlığın yalnız bir istiqamət­lə məhdudlaşmamasıdır. ŞƏT çərçivəsində ticarət, investisiya, maliyyə, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, enerji, istehsal, gömrük, elektron ticarət və standartlaşdırma üzrə ayrıca mexanizmlər və işçi qrupları fəa­liyyət göstərir. Bu mənada ŞƏT-i getdikcə daha geniş iqtisadi platformaya çevrilən si­yasi-strateji məkan kimi xarakterizə etmək mümkündür.

Dünən keçirilən sammitin yekununda 28 sənədin imzalanması baş tutub. Bu pa­ketdə liman və logistika mərkəzlərinin in­kişafı üçün 2026–2030-cu illəri əhatə edən fəaliyyət planı, “Yaşıl texnologiya dəhlizi” üzrə əməkdaşlıq proqramı, süni intellektlə bağlı sənədlər, enerji və enerji səmərəliliyi istiqamətində qərarlar yer alıb. Bu, ŞƏT-in iqtisadi gündəliyinin dəyişən dünyanın ça­ğırışlarına uyğunlaşdığını göstərir. Artıq söhbət yük daşınmasından və enerji resurs­larından ibarət klassik əməkdaşlıq çərçivə­sindən daha geniş müstəvidən gedir. Yaşıl texnologiya, süni intellekt, data infrastruk­turu, logistika və rəqəmsal iqtisadiyyat da bu məkanın yeni iqtisadi gündəminə daxil olur.

“ŞƏT+” Azərbaycana nə vəd edir?

Azərbaycan ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü kimi çıxış etmir. Lakin təşkilatın “ŞƏT plyus” formatında aparılan geniş dialoq­da iştirak etməsi ölkəyə ŞƏT məkanındakı dövlətlərlə siyasi və iqtisadi əlaqələrini də­rinləşdirmək üçün əlavə platforma yaradır. Burada əsas məsələ təşkilata hansı statusla daxil olmaqdan daha çox, yaranan iqtisadi imkanlardan necə istifadə etməkdir.

Qeyd edək ki, 2025-ci ildə Azərbay­canın xarici ticarət dövriyyəsinin həcmi 48,9 milyard dollara çatıb. Həmin dövrdə ticarət tərəfdaşları arasında Rusiyanın payı 10 faiz, Çinin 9,9 faiz, Özbəkistanın 1,6 faiz, Qazaxıstanın 1,4 faiz, İranın isə 1,3 faiz olub. Bu rəqəmlər göstərir ki, ŞƏT-ə üzv ölkələr Azərbaycanın xarici ticarətində getdikcə daha mühüm yer tutur və iqtisadi əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilirlər.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu baxımdan xüsusi üstünlük verir. Çin və Mərkəzi Asiya bazarları ilə Avropa arasında yerləşən ölkəmiz ŞƏT məkanında yaranan iqtisadi proseslərin bir hissəsini öz ərazisin­dən keçirmək imkanına malikdir. Bir tərəf­də Qazaxıstanla Orta Dəhliz, digər tərəfdə İran vasitəsilə Şimal–Cənub bağlantısı, cənub-qərb istiqamətində isə Ermənistanla formalaşmaqda olan yeni ticarət münasibət­ləri və TRIPP dayanır.

Bu marşrutların hər biri ayrı-ayrılıqda əhəmiyyətlidir. Onların bir-biri ilə əlaqələn­dirilməsi isə Azərbaycanın regional iqtisadi çəkisini daha da artıra bilər. Əslində, Biş­kekdəki görüşlərin iqtisadi məntiqi də məhz burada birləşir. Ermənistanla – sülhün ya­ratdığı ticarət imkanları, İranla – regional bağlantılar və əməkdaşlıq perspektivləri, Qazaxıstanla – Orta Dəhliz və logistika. Bu üç xətt Azərbaycanın Avrasiya iqtisadi mə­kanında oynaya biləcəyi rolu kifayət qədər aydın göstərir.

Nurlan ABDALOV

XQ