BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ukrayna iclası və dərinləşən geosiyasi balans

BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ukrayna ilə bağlı dekabrın 9-da keçirəcəyi açıq iclas həm münaqişənin humanitar, həm də siyasi ölçülərinin yenidən beynəlxalq gündəmin ön sırasına çıxması baxımından əhəmiyyətlidir.

Lakin iclasın real qərarvermə potensialı məhduddur. Çünki TŞ-də Qərb-Rusiya qarşıdurması artıq bloklaşdırıcı mərhələyə keçib. Veto mexanizmi faktiki olaraq hər cür konstruktiv qətnaməni mümkünsüz edir və iclaslar daha çox diplomatik tribuna funksiyasını yerinə yetirir. Buna baxmayaraq, bu format münaqişənin təhlükəsizlik risklərinin, energetik infrastrukturun hədəfə alınmasının, humanitar böhranın və regional sabitliyə təsirlərin müzakirə olunması üçün vacib kanaldır. Bu baxımdan, iclas diplomatik həllin özünü deyil, hələlik siyasi dialoqun tam dayanmasının qarşısını alan minimal səviyyəni təmin edir.

Hazırkı geopolitik mühit TŞ iclasının fonunu daha da mürəkkəbləşdirir. Qərb-Rusiya qarşıdurması artıq situativ deyil, struktur xarakter alıb. Avropa İttifaqının Kremlə qarşı iqtisadi təzyiq strategiyasının sərtləşməsi, enerji asılılığından çıxış prosesinin sürətlənməsi və dondurulmuş Rusiya aktivlərinin “maliyyə girovu” mexanizmi ilə Ukraynanın uzunmüddətli maliyyə təminatına yönəldilməsi bu qarşıdurmanın yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Ursula fon der Lyayenin Ukraynaya 140 milyard avroluq kredit xəttinin sürətləndirilməsi üçün israrı təsadüfi deyil. Bu, Avropanın artıq qısamüddətli yardım müstəvisindən strateji maliyyə arxitekturasına keçdiyini, ABŞ-də siyasi kursun dəyişməsi fonunda daha böyük məsuliyyət götürmək məcburiyyətini qəbul etdiyini göstərir.

Avropa İttifaqı iqtisadi baxımdan ağır, lakin siyasi cəhətdən şüurlu seçim edir: uzun illər ucuz rus enerji resurslarına bağlı olmuş modeldən imtina edilir. 2022-2025-ci illər ərzində Aİ-nin sanksiyalar səbəbilə 1,6 trilyon avroya qədər zərər görməsi qısamüddətli itki kimi qiymətləndirilir. Brüssel bunu təhlükəsizlik konsepsiyasının yenilənməsi və Rusiya asılılığının tam aradan qaldırılması üçün strateji investisiya hesab edir. Bu müddət ərzində Rusiyanın Avropa enerji bazarındakı payının tarixi minimuma enməsi Aİ üçün geopolitik transformasiyanın mərkəzi elementinə çevrilib. Beləliklə, Avropa həm maliyyə, həm enerji, həm də normativ təhlükəsizlik müstəvilərində yeni “strateji avtonomiya” mərhələsinə qədəm qoyur.

Rusiyanın mövqeyi isə əksinə, daha sürətlə zəifləyir. Enerji gəlirlərinin 34 faiz azalması, Urals markalı neftin 20 dollara çatmış endirimlə satılması, orta qiymətin 44–45 dollar səviyyəsinə enməsi və büdcə kəsirinin 1,2 trilyondan 5,7 trilyon rubla yüksəlməsi Kremlin fiskal dayanıqlığını ciddi şəkildə sarsıdır. Mərkəzi Bankın emissiya imkanları məhduddur, xarici borclanma kanalından istifadə etmək çətindir, daxili bazara yönələn bond emissiyası isə risklidir. 2025-ci ildə Rusiya iqtisadiyyatını daha sərt sınaqlar gözləyir: daşınma və sığorta sanksiyaları dərinləşir, endirimlər böyüyür, əlavə 300 milyard rubl itki proqnozlaşdırılır, ixrac gəlirləri ilə büdcə xərcləri arasındakı nisbət daha da kəskinləşir. Bu dinamika Rusiyanın hərbi xərcləri əvvəlki həcmdə davam etdirmək imkanlarını daraldır və orta müddətli perspektivdə iqtisadi dayanıqlığın zəifləməsini qaçılmaz edir.

Belə bir şəraitdə BMT Təhlükəsizlik Şurasının iclası geniş mənada daha böyük geopolitik prosesin bir elementinə çevrilir. Qərb ölkələri iclasda humanitar böhranı önə çıxararaq Rusiyanın beynəlxalq təcridini dərinləşdirməyi hədəfləyəcək. Rusiya isə öz mövqeyini legitimləşdirmək və Qərbi münaqişənin uzanmasına görə məsuliyyət daşımaqda ittiham etməyə çalışacaq. Hər iki tərəf üçün iclas daha çox informasiya mübarizəsinin davamı kimi çıxış edəcək, çünki real diplomatik irəliləyiş üçün lazımi siyasi iradə və qarşılıqlı kompromis zemini hazırda mövcud deyil.

Bununla belə, prosesin simvolik əhəmiyyəti qalır. TŞ iclası göstərir ki, münaqişə artıq həm hərbi, həm siyasi, həm də maliyyə-iqtisadi müstəvidə uzunmüddətli xarakter alıb. Avropa İttifaqı yeni maliyyə arxitekturası qurur, Rusiya iqtisadiyyatı kəskin zəifləyir, Qərb sanksiyaları ilk dəfə real strateji nəticələr doğurur və bütün bunlar Ukrayna münaqişəsini qlobal güc balansının yenidən qurulduğu bir meydandan çevrilməz prosesə çevirir.

Nəticə etibarilə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının növbəti iclası müharibəni dayandırmayacaq, lakin beynəlxalq səviyyədə formalaşan yeni strateji balansı bir daha nümayiş etdirəcək: Qərb uzunmüddətli qarşıdurma müddətinə hazırlaşır, Rusiya iqtisadi və geopolitik cəhətdən daha dar çərçivəyə sıxışır, Ukrayna isə maliyyə baxımından daha uzunmüddətli dəstək trayektoriyasına daxil olur. Beləliklə, diplomatik irəliləyiş deyil, geopolitik arxitekturanın dəyişməsi baş verir və bu dəyişiklik münaqişənin taleyini TŞ-dən daha çox iqtisadi güc və strateji davamlılıq faktorlarının müəyyənləşdirəcəyi reallığı ifadə edir.

Ruslan Zəngəzur