Bu gün Ümumdünya Serebral İflic Günüdür

Bakı, 6 oktyabr, AZƏRTAC

Hər il oktyabrın 6-sı Ümumdünya Serebral İflic Günü kimi qeyd olunur. Bu gün serebral ifliclə yaşayan insanların, onların ailələrinin, səhiyyə mütəxəssislərinin və icmaların diqqətini maarifləndirməyə, bərabər imkanlara və real dəyişikliklərə yönəldir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, 2026-cı il təqvim gününün mövzusu “Unikal və Birlikdə”dir. Həmin çağırış insanları görmək istədikləri dəyişikliyi müəyyənləşdirməyə və onun həyata keçirilməsinə kömək edə biləcək yerli lider, biznes və ya icma təşkilatı ilə əlaqə yaratmağa dəvət edir. Kampaniyanın diqqət yetirdiyi məsələlər arasında ömür boyu səhiyyə xidmətlərinə çıxış, inklüziv təhsil, köməkçi texnologiyalar, məşğulluq və ictimai həyatda təmsilçilik yer alır.

Serebral iflic nədir?

Serebral iflic hamiləlik dövründə, doğuş zamanı və ya doğuşdansonrakı erkən mərhələdə beynin hərəkət və duruşa cavabdeh sahələrinin zədələnməsi nəticəsində yaranan xroniki, irəliləməyən hərəki pozulmadır. Onun təsirləri insandan insana əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bəzi insanlar müstəqil yeriyə bilir, digərləri isə yerimə vasitələrindən və ya əlil arabasından istifadə edirlər. Bəzi şəxslərə isə ünsiyyət, qidalanma və ya şəxsi qulluq zamanı dəstək lazım ola bilər.

Serebral iflic uşaqlıq dövründə ən geniş yayılmış hərəkət məhdudiyyətlərindən biridir. Qlobal miqyasda onun yayılma göstəricisi 1000 diri doğuşa təxminən 2–3 haldır. Son regional meta-analizlər aşağı və ortagəlirli ölkələrdə bu yükün daha yüksək olduğunu göstərir.

Serebral iflicin növləri

Həkimlər serebral iflici əsasən hərəkət pozuntusunun xüsusiyyətlərinə görə təsnif edirlər. Bunlar aşağıdakılardır:

- Spastik serebral iflic: əzələ sərtliyinin artması hərəkəti çətinləşdirir;

- Diskinetik serebral iflic: qeyri-iradi hərəkətlər və dəyişkən əzələ tonusu ilə xarakterizə olunur;

- Ataksik serebral iflic: tarazlıq, koordinasiya və dəqiq hərəkətlərlə bağlı çətinliklər yaradır;

- Qarışıq serebral iflic: birdən çox tipin xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir.

Spastik serebral iflic ən çox rast gəlinən tipdir və klinik təzahürlərin təxminən 80 faizini təşkil edir.

Səbəbləri və risk faktorları

Serebral iflic inkişaf etməkdə olan beynin hərəkətə nəzarət edən sahələrinin fərqli inkişaf etməsi və ya erkən inkişaf dövründə zədələnməsi nəticəsində yarana bilər. Səbəblər arasında genetik faktorlar, hipoksik-işemik hadisələr, struktur beyin inkişaf qüsurları və ekstremal dərəcədə vaxtından əvvəl doğuş qeyd olunur. Genetik faktorların halların 30 faizədək hissəsində rol oynaya biləcəyi müəyyən edilib.

Vaxtından əvvəl doğuş və aşağı doğum çəkisi də risk faktorlarıdır. Bununla belə, serebral iflic həmişə doğuş zamanı oksigen çatışmazlığından yaranmır və bu amil halların yalnız bir hissəsini izah edir.

Erkən əlamətlər və diaqnostika

Serebral iflicin erkən əlamətləri uşağın inkişafı zamanı özünü göstərə bilər. Bunlara oturma, ayaqüstə durma və ya yerimədə gecikmə, əzələlərin həddindən artıq sərt və ya boş olması, qol və ayaqlarda zəiflik, nəzarətsiz və ya atılma xarakterli hərəkətlər, tarazlıq və koordinasiya çətinlikləri, barmaqların ucunda yerimə və nitqin inkişafında gecikmə daxildir. Həmin əlamətlər digər səbəblərlə də bağlı ola bilər və yalnız onların əsasında serebral iflic diaqnozu qoyulmur.

Diaqnostika uşağın inkişafının, hərəkətlərinin, əzələ tonusunun, reflekslərinin və bədən vəziyyətinin qiymətləndirilməsini əhatə edir. Zərurət olduqda beynin görüntülənməsi və digər müayinələr aparılır. Müasir neyrogörüntüləmə və standartlaşdırılmış neyromotor qiymətləndirmələr, o cümlədən General Movements Assessment, bəzi hallarda serebral iflicin 3 aylıq yaşdan etibarən müəyyənləşdirilməsinə imkan verir.

Erkən müdaxilə və reabilitasiya

Erkən müəyyənləşdirmə uşaqların uyğun terapiya, köməkçi vasitələr və ailə dəstəyinə daha tez çıxış əldə etməsinə imkan yaradır.

Müasir reabilitasiya yanaşmaları yüksək intensivlikli, məqsədyönlü və fərdiləşdirilmiş müdaxilələrə əsaslanır. Məhdudlaşdırıcı hərəkət terapiyası (CIMT) və ikitərəfli əl-bacarıq təlimi kimi yanaşmalar funksional imkanların artırılmasına və neyroplastikliyə əsaslanan bərpaya yönəlib.

Fizioterapiya hərəkət, güc və oynaq hərəkətliliyini dəstəkləyə, əmək terapiyası gündəlik fəaliyyətləri asanlaşdıra, nitq və dil terapiyası isə ünsiyyət imkanlarını inkişaf etdirə bilər. Bəzi hallarda dərman müalicəsi və ya cərrahi müdaxilədən də istifadə olunur.

Hazırda serebral iflicin tam müalicəsi yoxdur. Lakin fərdi şəkildə planlaşdırılmış müalicə və reabilitasiya rahatlığı, funksional imkanları və cəmiyyətdə iştirakı yaxşılaşdıra bilər.

Ömür boyu dəstək və inklüzivlik

Serebral iflic ömür boyu davam edir. İlkin beyin zədələnməsi proqressiv olmasa da, simptomlar və insanın dəstək ehtiyacları zamanla dəyişə bilər. Yetkinlik dövründə hərəkətlilik, ağrı, avadanlıq, oynaq sağlamlığı və gündəlik fəaliyyətlərə yenidən qiymət verilməsi tələb oluna bilər.

Ümumdünya Serebral İflic Gününün əsas məqsədlərindən biri təhsil, səhiyyə, məşğulluq və ictimai həyatda bərabər imkanların təşviqidir. Məktəblərdə, iş yerlərində və ictimai məkanlarda əlçatanlığın təmin edilməsi, ünsiyyətə kifayət qədər vaxt verilməsi və insanların ehtiyac duyduqları uyğunlaşdırmalar barədə birbaşa onlardan soruşulması inklüzivliyin mühüm şərtlərindəndir.

Ümumdünya Serebral İflic Günü serebral ificlə yaşayan hər bir insanın öz maraqları, bacarıqları, məqsədləri və dəstək ehtiyaclarının olduğunu xatırladır.

Qeyd edək ki, Ümumdünya Serebral İflic Günü serebral ificlə yaşayan təxminən 50 milyon insanı, onların ailələrini və dəstəkçilərini bir araya gətirən qlobal hərəkatdır.

Müxbir – Göyçək Mahmudlu