Bu il inflyasiya nə qədər olacaq? TƏHLİL

Bütövlükdə il sözügedən göstərici üzrə heç də çərçivədən kənara çıxmayıb. Nə qədər qəribə olsa da, ilin sonuncu ayında, yəni dekabrda temp həmişə olduğunun əksinə, zəifləyib. Belə ki, ilin 11 ayının yekununa əsasən 5.7% inflyasiya qeydə alınmışdısa, dekabrda 5.6%-ə düşüb.
Ümumiyyətlə, 2024-cü il üzrə olduğu kimi, 2025-ci ildə istehlak qiymətləri səviyyəsi ilə bağlı rəqəm hökumətin - yəni Mərkəzi Bank (AMB) ilə İqtisadiyyat Nazirliyinin nəzərdə tutduğu proqnozlara uyğun qeydə alınıb. Həm orta illik, həm də illik inflyasiya göstəriciləri xüsusən AMB tərəfindən müəyyən olunan hədəf diapazonu çərçivəsində qalıb. Bu isə inflyasiyaya nəzarət mexanizminin pis işləmədiyini göstərir.
Lakin bəzi məqamlara toxunmaq istərdim. Birincisi bizdə inflyasiyanın ölkədə iqtisadi artımla üst-üstə düşməməsi məsələsidir. Əslində bunlar biri-birilə bağlı göstəricilərdir. İnflyasiya iqtisadiyyat genişlənəndə yüksəlməlidir, artım azalanda yox. Çünki ortada işgüzar aktivlik söhbəti var. İqtisadi artım üçün maliyyələşdirmə lazımdır. Bu isə pul bazasının həcminə bağlı məsələdir. Pul bazasına dövriyyədə olan pul vəsaitləri ilə AMB-in kredit təşkilatları qarşısında olan öhdəlikləri daxildir. Ölkədə pul bazasının həcmi 2025-ci ilin sonuna olan vəziyyətə görə 22 milyard 470.2 milyon manat təşkil edib ki, bu da 2024-cü ilin sonuna olan 20 milyard 916.5 milyon manat göstəricidən 1 milyard 553.7 milyon manat və ya 7.4% çox deməkdir. Bu da iqtisadiyyatda likvidliyin yüksəlişi və maliyyə bazarında dövriyyənin genişlənməsi üçün müsbət şərtdir.
Pul bazası mühüm tənzimləyici əhəmiyyətə malikdir. Onun həcmi elə müəyyən olunmalıdır ki, nə inflyasiya baş versin, nə də işgüzar fəallıq ləngisin. Bu hər bir hökumətin qarşısında duran həlli çətin məsələlərdən sayılır.
AMB uçot dərəcəsi haqda qərarlar qəbul edərkən həmişə inflyasiyanı, ölkədə istehlak qiymətləri indeksini nəzərdən keçirir. Bu da əsas etibarilə "Azərbaycan Mərkəzi Bankı haqqında" qanunun faiz dərəcələrinin müəyyənləşdirilməsinə dair 31-ci maddəsinin 2-ci bəndindən irəli gəlir. Orada yazılıb ki, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini müəyyənləşdirərkən ölkədəki mövcud makroiqtisadi durumu və maliyyə bazarının vəziyyətini nəzərə alır. Bu bənd AMB-nin uçot dərəcəsi siyasətinin əhatəliliyini və təsir dairəsini, imkanlarını məhdudlaşdırır.
İkinci məqam ondan ibarətdir ki, infyasiyanı sürətləndirən idxaldır. Neftin dünya bazarlarında ucuzlaşması isə onu stimullaşdırır. Ona görə də xarici ticarət dövriyyəsində müsbət saldo daim qorunub saxlanılmalıdır. Ancaq bu da ölkədə işgüzar aktivliyin artmasını tələb edir.
Rəsmən də etiraf edilir ki, proqnozların reallaşması bir sıra xarici və daxili amillərin dəyişimindən asılıdır. Qeyd edilir ki, qlobal iqtisadiyyatda geosiyasi gərginliyin yüksək qalması, qlobal fraqmentasiya və tariflər üzrə ticarət müharibələri şəraitində əmtəə və maliyyə bazarlarında dalğalanmalar inflyasiyanı artırır. Ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya səviyyəsindən əlavə, nominal effektiv məzənnənin mümkün ucuzlaşması da inflyasiya üzrə xarici risk faktorlarından sayılır. Daxili faktorlardan isə yerli xərc amillərinin aktivləşməsi qeyd olunur.
2026-cı ildə illik inflyasiyanın 5,7% olacağı gözlənilir ki, bu da AMB-nin 4±2% hədəf diapazonuna daxildir. İqtisadiyyat Nazirliyi isə orta illik inflyasiyanın 2026-cı ildə 4,8% təşkil edəcəyini proqnozlaşdırıb. Bir sıra xarici maliyyə qurumlarının ölkəmizdəki sözügedən göstəriciyə dair gözləntiləri müxtəlif olsa da, cari il ərzində də hər şeyin çərçivə daxilində baş verəcəyi zənn edilir.

Pərviz Heydərov
Azvision.az üçün