“Bu pulun valideynlərdən yığılması tərbiyəsizlikdir” Kamran Əsədov

Məktəblərdə summativ qiymətləndirmə üçün vərəqlərin pulu valideynlərdən alınır. Azərbaycan təhsil sisteminin valideynin 2 manatına möhtac olma səbəbi nədir?

Moderator.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib ki, Azərbaycanda ümumtəhsil məktəblərində summativ qiymətləndirmə üçün istifadə edilən vərəqlərin pulunun valideynlərdən yığılması tərbiyəsizlikdir. Rəsmi olaraq dövlət məktəblərində təhsil pulsuz elan edilsə də, praktiki olaraq bir çox xərclər qeyri-rəsmi şəkildə valideynlərin üzərinə düşür. Bu isə təhsil sisteminin maliyyələşdirilməsində ciddi problemlərin olduğunu göstərir:

"Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən, dövlət məktəblərinin maliyyələşdirilməsi tam şəkildə dövlət büdcəsindən həyata keçirilməlidir. Məktəblər şagirdlərin təhsil prosesini təşkil etmək, onların qiymətləndirilməsini həyata keçirmək və dərs vəsaitlərini təmin etmək üçün dövlət tərəfindən ayrılan vəsaitlər hesabına fəaliyyət göstərməlidir. Lakin reallıqda bu vəsaitlərin ya yetərsiz olması, ya da düzgün idarə olunmaması səbəbindən məktəblər bəzi xərcləri valideynlərin üzərinə qoyur. Nəticədə, valideynlər hər il məktəbin müxtəlif tələbləri ilə qarşılaşır: summativ vərəqlər, jurnallar, sinif otaqlarının təmiri, ekskursiyalar, hətta bəzən müəllimlər üçün hədiyyə və ya məktəbin ümumi ehtiyacları üçün pul yığımına məcbur olurlar.

Summativ qiymətləndirmə məktəblərdə şagirdlərin bilik və bacarıqlarının yoxlanılması üçün tətbiq olunan sistemdir. Şagirdlər imtahan vərəqləri vasitəsilə biliklərini nümayiş etdirir və bu nəticələr onların illik qiymətləndirilməsinə təsir edir. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, bu imtahanların təşkili və qiymətləndirmə prosesi məktəbin vəzifəsidir və bunun üçün əlavə vəsait tələb olunmamalıdır. Əgər məktəblər summativ qiymətləndirməni keçirmək üçün valideynlərdən pul tələb edirsə, bu, ya məktəbin kifayət qədər vəsaitə sahib olmamasından, ya da ayrılan büdcənin effektiv xərclənməməsindən irəli gəlir.

Problemin kökləri sistemin maliyyələşdirilməsindədir. Azərbaycanda təhsil sisteminin maliyyələşdirilməsi əsasən dövlət büdcəsindən həyata keçirilir. Hər il büdcədən təhsilə ayrılan vəsaitlər müəyyən edilsə də, bu vəsaitlərin məktəblərə paylanması, onların real ehtiyaclara uyğun istifadə edilməsi və düzgün idarə olunması problemlidir. Əgər məktəblər öz fəaliyyətlərini davam etdirmək üçün əlavə vəsaitə ehtiyac duyursa, bu, büdcənin yetərli olmadığını və ya ayrılmış vəsaitlərin effektiv xərclənmədiyini göstərir.

Dünyanın bir çox ölkələrində dövlət məktəbləri tamamilə pulsuz fəaliyyət göstərir və məktəblərin bütün ehtiyacları dövlət tərəfindən qarşılanır. Məsələn, Finlandiyada dövlət məktəblərində yalnız təhsil deyil, məktəb ləvazimatları, dərs kitabları və hətta məktəb yeməkləri belə dövlət hesabına təmin edilir. Bu ölkədə məktəblərin maliyyələşdirilməsi şəffaf sistem üzərində qurulub və hər bir məktəb konkret standartlara uyğun maliyyə alır. Azərbaycanda isə məktəblərə ayrılan vəsaitlərin necə xərcləndiyi barədə cəmiyyət kifayət qədər məlumatlı deyil. Məktəb rəhbərlərinin maliyyə məsələlərində hesabatlı olmaması, valideynlərin isə bu məsələlərdə iştirak imkanlarının məhdud olması şəffaflığın zəif olduğunu göstərir.

Məktəblərdə pul yığımı hallarının qarşısını almaq üçün bir neçə fundamental addım atılmalıdır. İlk növbədə, məktəblərin maliyyələşdirilməsi prosesində şəffaflıq təmin edilməlidir. Hər bir məktəbə ayrılan vəsaitlər açıq şəkildə ictimaiyyətə təqdim edilməli, bu vəsaitlərin hansı istiqamətlərə xərcləndiyi barədə hesabatlar açıqlanmalıdır. İkinci addım isə məktəb rəhbərlərinin məsuliyyətinin artırılmasıdır. Əgər bir məktəbin direktorunun idarəçiliyi dövründə valideynlərdən qeyri-rəsmi ödənişlər tələb olunursa, bu məsələyə hüquqi qiymət verilməli və müvafiq tədbirlər görülməlidir.

Məktəblərdə alternativ maliyyə mənbələrinin yaradılması da vacibdir. Dünyanın bir çox ölkələrində dövlət məktəbləri müxtəlif layihələr həyata keçirərək öz büdcələrini genişləndirirlər. Məsələn, ABŞ-da bəzi dövlət məktəbləri müxtəlif sosial layihələrdən və ictimai fondlardan maliyyə yardımı alır, Almaniyada isə məktəblər özlərinin elmi-tədqiqat layihələrini və yerli şirkətlərlə əməkdaşlıqlarını maliyyələşdirmək üçün xüsusi fondlar yaradır. Azərbaycanda da məktəblərin öz ehtiyaclarını qarşılamaq üçün alternativ maliyyə mənbələrindən istifadə etməsi üçün mexanizmlər yaradılmalıdır.

Məktəblərdə summativ vərəqləri üçün pul yığılmasının aradan qaldırılması üçün üç əsas mexanizm tətbiq edilməlidir:

1. Şəffaf maliyyələşdirmə: Hər bir məktəbə ayrılan vəsaitlər ictimaiyyətə açıq olmalı və hesabatlılıq gücləndirilməlidir.

2. Məktəb rəhbərlərinin cavabdehliyi artırılmalıdır: Valideynlərdən qeyri-rəsmi ödəniş tələb edən məktəb rəhbərləri barədə tədbirlər görülməlidir.

3. Alternativ maliyyələşdirmə modelləri tətbiq olunmalıdır: Məktəblərin özlərinin alternativ maliyyə mənbələrindən istifadə etməsi üçün qanuni mexanizmlər yaradılmalıdır.

Əgər təhsil sistemində bu islahatlar aparılmazsa, valideynlərdən pul yığılması ənənəsi davam edəcək və cəmiyyətin təhsilə olan etimadı daha da zəifləyəcək. Təhsil sisteminin valideynlərin 2 manatına möhtac olmaması üçün dövlətin maliyyələşdirmə siyasəti təkmilləşdirilməli və məktəblərin idarəçiliyində şəffaflıq təmin edilməlidir. Əks halda, məktəblərdə qeyri-rəsmi ödənişlərin qarşısını almaq mümkün olmayacaq və bu, təhsilin keyfiyyətinə və cəmiyyətin təhsil sisteminə olan inamına ciddi zərbə vuracaq".