Cehiz dilemması: intihar çarədirmi?

Bəşəriyyət var olduğundan bəri analar-atalar qızını gəlin köçürəndə ona müəyyən əşyalar verərmiş. Tam mənası ilə cehiz sayılmazmış, amma simvolik məna kəsb edərmiş. Zamanla cehiz ənənəsi formalaşır, xırda ev əşyaları, əl işləri, tikmələr, döşəkçələr, nimdərlər, əldə toxunan kilimlər apararmış qızlar ər evinə. Ər evinə aparılan əşyalar adətən simvolik xarakter daşıdığı üçün qiymətinə, dəyərinə görə ayırd edilmirdi. Zaman keçdikcə cehiz ənənəsi də transformasiya oldu, indi bu ənənə simvolikadan çoxdan uzaqlaşıb, güc yarışına çevrilib.

Biz çoxdandır el üçün yaşayırıq, göstəriş, nümayiş üçün edirik çox şeyi. Biz, biz olmuruq, özümüz olmaqdan başqa hamı oluruq. Toy edəndə, yas məclisi quranda, ad günü, sünnət toyu edəndə hamının yerinə düşünürük, hamının fikri əhəmiyyətli olur öz düşüncəmizdən başqa. Öz bildiyimiz, öz doğrumuz bizə yetərli olmur, qınaqdan, tənədən çəkindiyimiz üçün. Çoxluğun düşüncəsi ilə oturub-dururuq. Cehizsiz qız evləndirməyi ona görə özümüzə sığışdırmırıq, “filankəsin 10-15 min manatı olmadı qızına yüngülvari bir cehiz düzə” deməsinlər deyə. Cehizi başqalarının gözündə zəif olan qızlar qınanır, atası-anası məsxərəyə qoyulur, cehizsiz evlənənlərin evindən söz-söhbət əskik olmur. Belə bir cürümüş fikir var təəssüf ki cəmiyyətimizdə.

Birlikdə yaşamağa, həyatı paylaşmağa və toya hazırlıq gənclərin ən şirin həyəcanıdır, bu dövrü mal-mülk, bahalı restoran, daha bahalı zinət əşyaları, daha bahalı ev əşyaları haqqında dava-dalaşla keçirən tərəflərin ömür yolu da uzun olmur. Sağlam ünsiyyət və müzakirə mədəniyyəti ən vacib xırdalıqdır bu anlarda, əgər tərəflər bu ünsiyyəti qura bilmirlərsə, müzakirə mədəniyyətləri yoxdursa və dünya malı üçün bir-birindən incik düşürsə, bu evlilik başlamadan bitsə daha məqbuldur. Biz son hadisədə bir daha gördük, cehiz problemi insanı öldürə də bilərmiş. Bundan əvvəl də şahidi olmuşduq axı, qızına kreditə aldığı cehizin pulunu ödəyə bilmədiyi üçün özünü metroda qatarın altına atan atanı da görmüşdük, valideynləri istədiyi cehizi almadığı üçün intihar edən qızı da, toydan sonra qız tərəfinin ödəməkdən imtina etdiyi, buna görə oğlan evində davaya səbəb olan kreditlik cehiz əhvalatını da.

Bir yataq örtüsünə 700 manat, bir çilçırağa 1000, bir meyvə qabına 300, heç vaxt qıyıb yemək yeməyəcəyi qab dəstinə 5000 manat pul verib misli görünməmiş cehiz tutanlar sonra o qabları istifadə etməyə də qıymırlar. Çox çıxıb mətbuat gündəminə, cehiz üstə gah qız özünü asır, gah ata borcdan bezib intihara əl atır. Nə məcburdur, ay camaat? Niyə siz uşağınıza içində adi yemək yeyəcəyi qab dəstini 9 minə almalısınız? Niyə ömründə bir dəfə qıyıb içində su içməyəcəyi 12 stəkana 2 min pul verirsiniz? İldə bir dəfə - yeni ildə içinə meyvə qoyub selfi edəcəyi meyvə qabına niyə 700 manat verirsiniz?

Bu günlərdə Ağdaşda baş verən bir hadisə də media gündəmini uzun müddət zəbt elədi. Qayınana gəlinin cehizini bəyənməyib. Düşünə, inana bilirsiniz? Min bir həvəslə cehiz düzən, qırmızı lentlə bəzəyən nişanlı qızın keçirdiyi hissi təsəvvür edə bilirsiniz? Qiyasın gələcək qayınatasının müsahibəsinə baxdım, haqlı olaraq bir cümlə işlətdi: “Mən o cehizi qızıma almışam, gücüm ona yetib, bu gün verdiyim çilçırağı bəyənməyən sabah da qızımı bəyənməyəcəkdi, ona görə zəng etdim Qiyasın atasına dedim ki, nədir problem? Dedi sənin verdiyin cehiz çilçıraq kaprondur, yaxşısından deyil, evimə yaraşmır. Dedim lap yaşı, onda gedin yaxşısını kim verirsə onunla qohum olun, mən qızımın nişanını pozuram”. Nə qədər məntiqli cümlələrdir, nə qədər ağıllı iraddır. Cehiz qızındır, cehiz gəlinin şəxsi istifadəsi üçündür. Cehizin dəyəri, tərkibi qaynananın, baldızın sifarişi ilə yox, ailənin maddi gücü ilə təyin olunur, bu tarixən belə olub.

Bir də intihar edən gəncin ailəsinin müsahibəsinə baxın. Ana: “Bütün evi atası təmir etdirib, bütün əşyaları atası alıb, hər şeyi atası edib”. Mən anlamadım, kimin evini qonşunun atası təmir etdirir ki? Evin kişisi öz evini təmir etdirirsə bu niyə qalxan kimi üzə tutulur bu hadisədə? Qiyasın bacısının gəlin gələcək qıza zəng edib “sənin aldığın çilçıraq bu təmirə yaraşmır” dediyi iddia olunur, bu qədər ədəbsizlik normaldır? Müsahibəsində isə deyir: “Gəlinlə eyni yerdə işləyirəm, kotleti gətirib tək yeyir işdə”. İnsanın qardaşı cavan yaşında canına qıyıb, toy olacaq həyətdə yas məclisi qurulub, o hələ də maddi çıxarlardan, dünyəvi həzlərdən danışır.

Əgər o cehiz geri qaytarılmasaydı, əgər o nişanlı qız o evə gəlin getsəydi yaxın aylarda böyük ehtimalla biz ya onun intihar, ya da boşanma xəbərini oxuyacaqdıq mətbuatda. Qiyasın intiharı bunu proqnozladı. Qiyasın bundan əvvəl də nişanlı olması, ailəsinin onun əvvəlki nişanlısı ilə də cehiz məsələsinə görə problem yaşaması, bu problemə görə nişanın pozulması, o gəncin “deja vu” yaşaması niyəsə xalça altına süpürüldü.

Cehiz ailələrin mal-mülk müsabiqəsi deyil, milli adətdir. Cehizində nəyin olması və nəyin olmaması önəmli deyil, önəmlisi odur ki, ər evinə köçən qız ata yurdundan əliboş yola salınmır. Amma cehizsiz ailə qurmağı heç bir halda dərd etmək lazım deyil. Bizim cehizsiz ailə quran o qədər gənclərimiz var ki, öz əməkləri ilə hər şeyə sahib olublar. Önəmli olan ər evinə mənəvi cehiz – ismət, abır-həya apara bilməkdir.

Ailəni bir səfər, cehizi isə o səfərə çıxanda yola götürülən əşyalar kimi düşünün. Kimi ağırlığın altında əzilir, kimi də yolda özünə lazım olan əşyaları alır. Ailə adlı səfərə çıxanda bütün bunları nəzərə alın, əziz gənclər. O səfərdən əliboş, narazı, yarımçıq qayıtmayın. Əksinə, daha uzun bir yol qət etmək, daha yaxşı yol yoldaşı olmaq, daha anlayışlı bir həyat yaşamaq üçün əvvəlcədən bəzi gərəksiz prosedurları, sizə zorla pərçimlənən tələbləri özünüzdən uzaqlaşdırın. Maddi çıxarlar üzərində qurulan ailənizin ömrü uzun olmaz.

Lalə Mehralı