DEJAVÜ Rusiya niyə sovet üsul idarəsinə qayıdıb?

Ramiz Yunus,

siyasi təhlilçi

Bir vaxtlar rus şairi Fyodor İvanoviç Tyutçev Rusiyanın dövlət sistemini və xalqının düşüncə tərzini təsvir edərkən, serfliyin ləğvindən bir neçə il sonra dahiyanə misralar yazmışdı:

"Rusiyanı ağıl ilə anlamaq olmaz, onu ümumi ölçü ilə ölçmək mümkün deyil…"
Bu sözlərlə o, o dövr Rusiyasının davranışlarında mövcud olan irrasionallığı vurğulayırdı. Aradan təxminən 160 il keçib, amma, necə deyərlər, araba hələ də yerində sayır.

Bir vaxtlar mən də Rusiyada yaşamış və təhsil almışam. Yəqin ki, bu səbəbdən bu ölkənin taleyi mənə hələ də laqeyd deyil – istər siyasət, istər mədəniyyət baxımından. Bu gün okeanın o tayından Rusiya cəmiyyətinə və dövlətinə baxarkən Tyutçevin sözlərinin əsl mənasını daha dərindən anlayıram.

Gəlin XX əsrin sonuna nəzər salaq və belə bir sual verək: niyə müasir Rusiya 90-cı illərin əvvəlində azadlığı seçmiş kimi görünsə də, bu gün yenidən sovet üsul-idarəsinə qayıdıb?

Rusiya necə oldu ki, yenidən sovet fanatizminin girdabına düşdü?

Niyə soyuq müharibənin dövrünə bənzər bir gərginlik yenidən Qərb və Rusiya arasında qayıtdı?

Nə vaxtadək Rusiya mediasında xarici düşmən axtarışı, xüsusilə də anti-amerikanizmlə bağlı bu absurd kampaniyalar davam edəcək?

Bu kimi sualların sayı onlarladır.

SSRİ-nin dağılmasından bu günə qədər cəmi bir neçə onillik keçib. Oxucunu Rusiyanın son 35 ildə keçdiyi yolun xronologiyası ilə yormaq istəmirəm. Amma bu gün Rusiya hansı istiqamətə gedir – sualının cavabı üçün kifayət qədər material toplanıb. Ona görə də gəlin müasir Rusiyanın qurulduğu əsas sütunları təhlil edək. Əminəm ki, bu təhlil Rusiyada baş verənləri anlamaq və düzgün qiymətləndirmək baxımından faydalı olacaq.

Bu gün hər kəs anlayır ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin rəhbərliyi altında yenidən sovet üsulları ilə idarə olunmağa başlayıb. Bunlara xalqın beyinlərinin ideoloji şəkildə yuyulması da daxildir. 2014-cü il isə ruslar üçün yalnız Soçi Olimpiadası ilə yadda qalmadı – bu, həm də bir Rubikon oldu, o tarixdən sonra ruslar sanki başqa bir ölkədə oyandılar.

Rusiyanın Krımı ilhaq etməsi və ardınca Ukraynanın cənub-şərqinə qarşı başladığı aqressiya iki ölkə arasında qardaşlıqdan müharibəyə keçidə səbəb oldu. Minlərlə insanın həyatına son qoyuldu. Rus mediasında azğın təbliğat aparıldı. Və bu, nəticə etibarilə “Крымнаш” (Krım bizimdir) adlanan kütləvi psixozun Rusiyada böyük əksəriyyəti bürüməsinə gətirib çıxardı.

Belə olan halda Kremlin istehkamlarına sığınan o "ura-vətənpərvərlərə", Dövlət Duması və Federasiya Şurasındakı millət vəkillərinə sual vermək istəyirəm: Siz anlamırsınız ki, Krımın ilhaqı, Ukraynanın cənub-şərqindəki qətliam və nəticə etibarilə 2022-ci il 24 fevralda başlanan tammiqyaslı müharibə, uzun illər Rusiya ilə Ukrayna arasında aradan qaldırılması mümkün olmayan bir uçuruma çevriləcək?

Bu, Polşa ilə Rusiya arasında uzun illər davam edən Katın faciəsi qədər psixoloji bir travmadır.

Doğrudanmı düşünürsünüz ki, Ukrayna – bu müharibədə minlərlə hərbçisini və mülki vətəndaşını azadlıq uğrunda qurban verən bir xalq – Rusiyanın bu təcavüzü ilə barışacaq?

Yoxsa siz Krım tatarlarının – Krımın yerli xalqının – keçmiş təcrübəni unudub yenidən Rusiya "qucağına" qayıdacağına ümid edirsiniz?

Ukraynada bu gün “sovetçi keçmiş”lə Avropa inteqrasiyası arasında əsl ideoloji mübarizə gedir. Və biz hamımız bu ölüm-dirim savaşının şahidiyik.

Dünyada bu gün Kremlin rejimini III Reyxlə müqayisə edənlər az deyil. Bəs bu müqayisələr təsadüfdürmü? Hitlerin və bu gün Kremlin sahiblərinin arasında paralel aparmaq nə dərəcədə doğrudur?

Bu sualın cavabı üçün gəlin 1933-cü ilə qayıdaq. Hitler tam qanuni şəkildə hakimiyyətə gəlmişdi. Avropanın siyasi elitası onunla oynayır, onu qəbul edirdi. 1936-cı il Berlin Olimpiadası, Avropa liderlərinin zəifliyi fonunda Hitlerin rejimi üçün əla PR kampaniyasına çevrildi. Və nə oldu?

Başına uğurdan “vəziyyəti dərk etmə” gələn Hitler nəticədə təkcə Almaniyanı deyil, bütün XX əsri dəhşətə gətirən hadisələr zəncirini başlatdı.

Bu sizə heç nə xatırlatmır?

O zaman gəlin Putinin hakimiyyətə "soruda boğmaq" şüarı ilə gəlməsini xatırlayaq. Onun imperial ritorikasını, qonşularla münasibətdəki təcavüzkar üslubunu, 2008-ci ildə Gürcüstana qarşı avqust sərgüzəştini, ərazilərinin işğalını, Soçi Olimpiadasına 50 milyard dollar xərcləyərək bunu öz rejimi üçün PR vasitəsinə çevirməsini unutmayaq.

Bu paralellər bəs etmir? Davam etdirək bu dejavünü?

Təəssüf ki, bu gün Rusiyanın Kremlin nəzarətində olan mediası Putinin sovet təfsirinə qarşı çıxan hər kəsi faşist adlandırır. Halbuki yuxarıda sadalanan paralellər tam əksini göstərir.

Əgər bu gedişata Stalinin reabilitasiyası və heykəllərinin bərpası da əlavə olunsa, onda nəticə aydındır:

Tarixin dərslərini düzgün öyrənmək lazımdır, ki bu gün heç bir “müasir führer” başını itirib milyonlarla insanın faciəsinə səbəb olmasın – nə öz ölkəsində, nə də qonşularda.

Təəssüf ki, bugünkü Rusiya rəhbərliyi xalqın şüurunu işləyib hazırlamaq üçün Stalin dövrünün metodlarını istifadə edir. Məqsəd isə Putin rejiminə qarşı müqaviməti minimuma endirməkdir. Və etiraf etmək lazımdır ki, bu metodlar bəhrəsini verir.

Bu baxımdan ruslara, xüsusilə də “krymnaşçılar”a xatırlatmaq istəyirəm:

1979-cu ildə SSRİ-nin Əfqanıstana təcavüzündən sonra tətbiq olunan Qərb sanksiyaları nəticədə "yenidənqurma"ya səbəb oldu və SSRİ dağıldı.

Bu günkü Rusiya isə potensial baxımından SSRİ ilə müqayisədə çox zəifdir. Bu isə Putin rejiminin dayanıqlılığının çox məhdud olduğunu göstərir.

Burada bir vacib məqamı da unutmayaq: Qərb heç vaxt nüvə silahına malik ölkədə xaos istəmir. Buna görə də onların reaksiyası yavaşdır. Amma istənilən halda, sanksiyalar və neftin düşən qiymətləri, çox qısa müddətdə "Крымнаш" psixozunun yerini daha təhlükəli bir sindroma – “Намкрыш”ə (“bizim başımıza iş gəldi”) verə bilər. Bu realdır.

Şəxsən mən belə bir aqibəti istəmirəm. Çünki Puşkinin, Tolstoyun, Çaykovskinin və Dostoyevskinin ölkəsi, bu gün onu “Rusiya torpaqlarını birləşdirən” statusunda təqdim edənlər tərəfindən sivil dünyadan təcrid olunmağa layiq deyil. Onların səbəb olduğu bu vəziyyət nəticəsində Rusiya yenidən tənhalığa və düşmən mühasirəsinə salınıb.

Və hələ də Rusiya təbliğatına inanan, silah xırçıldatmaqdan və qonşularını qorxutmaqdan həzz alanlara isə şərq atalar sözünü xatırlatmaq istəyirəm: "Şiş uclu nizəyə arxalanmaq olar, amma onun üstündə oturmaq olmaz".