Dekartın Ulm gecəsi

Hər kəsin həyatında Ulm gecəsi var. Tibb institutunda oxuduğumuz, indi uzaqdan uzaq olan, reallıqda təşvişli, yaşımıza görə isə romantik və maksimalist o illərdə bu cümləni təkrarlamağı sevirdik.

Termini yazıçı, eser və kimyaçı Mark Aldanovun eyniadlı əsərindən əxz etmişdik. O isə öz növbəsində Dekartın bioqrafı Bayeyə istinad etmişdi.

Yəni, hər kəsin həyatında elə bir dönüş nöqtəsi var ki, yaşam məqsədi, həyat missiyası, ömür proqramı, ən vacib suallara cavablar, gələcəyin trayektoriyası  müəyyənləşir. Həmin gecə insan öz ekzistensiyasını dərk edir və tapdığı yoldan bir daha sapmır. 

İllər keçib əsr dəyişəndən sonra o gənclik formuluna da dəyişiklik edirsən. Yəni, hər kəsin həyatının Ulm gecəsi olur, ya da olmur. Kimsə həmin gecəni yatmır. Yatır, ancaq yuxu görmür. Yuxu görür, ancaq unudur. Yuxunu unutmur, ancaq haqqında da düşünmür. Vəssalam - şans vardı, reallaşma yoxdur. Fərd isə qoca aktyor kimi hələ də inanır - əsas rol qabaqdadır. Halbuki, həyatın sonuncu döngəsi də geridə qalıb.

Ulm gecəsi metaforası mənə hər dəfə həm də Roald Dalın bir ifadəsini xatırladır: "Kazanovanın yaşadığı fiziki həzz Paskalın intellektual həzzinin yanında çox zəifdir”. Əlbət, razılaşmaya bilərsiniz.

***

Avropanı xarabalığa çevirən Otuzillik müharibə başlayanda Rene Dekartın 22 yaşı vardı. O, döyüş meydanlarına yollanır və bir müasirinin sözü ilə desək, Otuzillik müharibənin əsas savaşlarını sadalamaq Dekartın iştirak etdiyi döyüşləri saymağın eynidir. Yaxud onun barəsində deyirdilər: Qılıncı dostların müdafiəsinə və düşmənlərinin əleyhinə həmişə hazırdı. Özü isə hərbi düşərgələrdə keçidiyi ömrünü "cəfəngiyyat və pərişanlıq” adlandıracaqdı.

1619-cu ilin avqustunun son günündə Frankfurtda alman imperatoru 2-ci Ferdinandın tacqoyma mərasimini seyr edəndən sonra 23 yaşlı Dekart Ulm şəhərinə yollanır. Özünün "Metod haqqında mühakimələr” kitabında həmin dövrü bu cür təsvir edir: "Qışın başlanğıcı məni hərbi dayanacaqlardan birində haqladı, əylənmək üçün həmsöhbətlərin yoxluğu, heç bir qayğı və ehtirasın məni narahat etməməsi şəraitində bütün günümü isti otaqda keçirdim və düşünmək imkanımdan yararlandım.  İlk gəldiyim nəticə bu oldu ki, çoxlu hissələrdən ibarət olan və çoxsaylı sənətkarların əli ilə ərsəyə gələn yaradılış ayı-ayrı insanların yaratdıqlarından fərqli olaraq mükəmməl deyil”.

Bu, noyabrın 10-da baş verir. Dekart dərin mühakimələr yolu ilə nəticəyə gəlir: bütün bilikləri bir yerə cəmləmək və istənilən məsələni ümumi şəkildə həll etməyə imkan verən "universal elm" yaratmaq mümkündür.

Dekartın bioqrafı Baye həmin günü bu cür təsvir edir: "O, adamların nadir halda baş çəkdiyi əldən-ayaqdan uzaq yerə gəlib çıxır, tənhalığa çəkilir. Bütün gününü bağlı qapı arxasında keçirir və fikirlərini toplamaq üçün vaxt əldə edir. Əvvəlcə təsəvvürünə güc verir. Sonra cəsarətlənərək bir ideyadan digərinə keçir.  Azadlıq hiss olunmadan onu bütün sistemlərin təkzibinə aparıb çıxarır. O, özünün bütün əvvəlki baxışlarından birdəfəlik uzaqlaşmaq qərarına gəlir... Onun beynini alov bürüyür. O, vəcd vəziyyətinə düşür, yuxular və xəyallar görür. Dekart deyir ki, noyabrın 10-da ifrat entuziazm vəziyyətində yuxuya gedir. Ona elə gəlir ki, həmin gün əsl elmin əsaslarını dərk edir. Yuxuda Tanrı ona yol göstərir - həqiqət axtaran öz həyatını həmin yola yönəltməlidir "...

Dekart həmin gecə gördüyü üç yuxudan bəhs edir. Birinci yuxuda axsaq filosof kilsədə sığınacaq axtarır. İkinci yuxuda o, fırtınaya düşür. Üçüncü yuxuda isə kitabı açır və orada latın dilində "Bundan sonra necə yaşamalıyam?” yazılıb.

Dekart əmindir ki, bu yuxular vasitəsilə ona universal elmi axtarıb tapmaq əmr olunur. 

Dekart "Metod haqqında mühakimələr” kitabında yazır: "Necə ki, qanunların çoxluğu qüsurlara yol açır və onlara bəraət verir, dövlət isə azsaylı, ancaq ciddi əməl olunan qanunlarla daha yaxşı idarə olunur, eləcə də mənim qənaətimə görə, məntiqi təşkil edən çoxsaylı qaydalardansa dörd qayda kifayətdir. Və mən hər hansı istisnasız onlara həmişə əməl etmək kimi qəti qərara gəldim”.

Söhbət hansı qaydalardan gedir? 

Birincisi, şübhə etmədən həqiqət saya bilmədiyin heç nəyi həqiqət adlandırma. 

İkincisi, qarşına çətinlik çıxıbsa, onu daha yaxşı həll etmək üçün mümkün qədər çoxlu tərkib hissəsinə ayır və hər hissəni ayrıca həll et. 

Üçüncüsü, ilk olaraq sadə məsələlərin həllini axtar və tədricən daha mürəkkəbə doğru get. 

Dördüncüsü, həmişə icmalları elə tam əhatəli et ki, heç nəyi nəzərdən qaçırmadığına əminlik yaransın.

Göründüyü kimi, birinci qayda aksiomalara aiddir. Onlar olmadan heç bir elmin bünövrəsindən danışmaq olmaz. Dekart özü bu barədə yazır: "Görəndə ki "Düşünürəm, deməli mövcudam” həqiqəti doğrudur və skeptiklərin ən ağılsız mülahizələri də onu sarsıda bilməz, onu əsl fəlsəfənin birinci prinsipi kimi heç bir şübhə etmədən qəbul etmək qərarına gəldim”.

Ulm gecəsində Dekart yalnız özünün ən məşhur kəşflərindən birini etməklə analitik həndəsəni yaratmadı. Həmin gecə onun bütün sonrakı fəlsəfi sisteminin təməli qoyuldu. O, özünün həyat proqramını müəyyənləşdirdi. "Düşünürəm, deməli mövcudam” isə o proqramın əvəzedilməz hissəsi idi...

Məmməd Süleymanov