Dilimiz, mədəniyyətimiz, mənəviyyatımız Əli Əmirli yazır

Əli ƏMİRLİ

Elə bir dövrdə, elə bir zamanda yaşayırıq ki, evində kompüterin arxasında əyləşib internet vasitəsilə dünya ölkələrinin hər birinin mədəniyyəti, onun ən müxtəlif sahələri ilə tanış ola bilərsən və görərsən ki, yaşadığımız bu zamanda mədəniyyət yalnız estetik sahə olmaqdan başqa, həm də ayrı-ayrı ölkələrin, dövlətlərin dayanıqlı inkişafının əsas göstəricisidir. Çağdaş dövr özünün virtual mənzərəsi ilə diqqəti çəkir. Kiber texnologiyalar həyatın əsas sahələrini əhatə edir. Azərbaycanda da süni intellektdən, yeni elektron idarəetmədən, "ağıllı" texnologiyalardan geniş istifadə olunur. Bu modernləşmənin mədəniyyət  sferasına da nüfuz etməsi hələlik o qədər də güclü görünmür, amma özünü getdikcə hiss elətdirir. Elə bu mövqedan çıxış edərək ölkə Prezidenti İlham Əliyevin irəli sürdüyü və təsdiq etdiyi "Azərbaycan mədəniyyəti-2040" Azərbaycan Mədəniyyət Konsepsiyası ölkəmizin mədəni siyasətində yeni bir inkişaf mərhələsinin başlanğıcıdır. Şübhəsizdir ki, Konsepsiyada irəli sürülən mədəniyyət sahələrinin hər birinin dünya mədəniyyəti mənzərəsinin nəzərə alınması ilə inkişaf etdirilməsi fövqəladə dərəcədə əhəmiyyətlidir və bütün məqamlarda ölkə miqyasında bu işlər üçün məsul olan qurumlar və təşkilatlar üçün bir kompas rolu oynayacaqdır.

Bir yazıçı-dramaturq və pedaqoq kimi "Azərbaycan mədəniyyəti-2040" konsepsiyasının dilimiz və ədəbiyyatımız üçün göstərilən inkişaf istiqamətləri haqqında bəzi mülahizələrimi dilə gətirmək  istərdim. Elə bu yerdə İlham Əliyevin yerli telekanallara verdiyi çox maraqlı və əhəmiyyətli müsahibəsindən bir məqama diqqət yetirək: "Əgər biz müstəmləkəçilik dövründə dilimizi qoruyub saxlaya bilmişiksə, bu azad, sərbəst şəraitdə necə ola bilər dilmizi qoruya bilməyək?"

Doğrudan da, biz uzun illər, cənab Prezidentin dediyi kimi, müstəmləkə vəziyyətində yaşamışıq, bütün dövlət idarələrində də hakim dil rus dili olub. Uzun illər əməkdaşı olduğum texniki yönümlü bir elmi-tədqiqat institunda bütün işlər, sənədlər, çıxışlar, məruzələr, hesabatlar ancaq rus dilində gedirdi. Gizli deyil ki, Bakının özündə çox azərbaycanlı ailələr də evdə rus dilində danışır, ünsiyyətdə olurdular, hətta o vaxtlar rus dilini yaxşı bilməyən ali təhsilli adama "bezqramotnı" deyirdilər. Uzun illər bu proses davam etsə də, dilimizi itirmədik, yaşada bildik. Bu məsələdə, əlbəttə, Azərbaycan ədəbiyyatının misilsiz rolunu qeyd etməmək mümkün deyil. Bu gün bir çoxlarının az qala adını-imzasını unutduğumuz Azərbaycan yazıçılarının, şairlərinin ədəbi yaradıcılığı Azərbaycan dilini qorudu, tək qorumadı, həm də inkişaf etdirib yüksək səviyyəli ədəbi dil yaratdı. Dünyanın ən ünlü yazıçılarının dünyaca məşhur əsərlərinin dilimizə tərcümələri göstərdi ki, özünü, milli mənliyini  unudanların bir çoxunun yuxarıdan aşağı baxdığı bu dildə Şekspir də danışa bilər, Tolstoy da, Balzak da, Höte də. Bu gün dərin razılıq hissi, hətta fəxrlə danışdığımız, yazıb-oxuduğumuz dilin qorunmasında, inkişaf etməsində sovet yazıçıları dediyimiz o sənətkarların rolu misilsizdir. Əlbəttə, Prezidentin müasir zamanımızda "...bu azad, sərbəst şəraitdə necə ola bilər dilimizi qoruya bilməyək?" deməsində bir narahatlıq da hiss olunur. Çünki müasir dünyamızda sürətlə dəyişən, yeniləşən texnoloji imkanların müsbət cəhətləri ilə bərabər, bir basqısı da var və bu basqıda mənəvi aşınmalarla bərabər, dil də ciddi ziyan görə bilər və görür də. Bir məqamı da qeyd etmək yerinə düşər. "Müstəmləkəçilik" dövründə hakim dilin danışıq dilinə, məişət səviyyəsində ünsiyyətə ciddi müdaxiləsi danılmazdı, amma bizə hər bir cəhətdən tamam yad dil olduğuna görə o dil rəsmi və ədəbi Azərbaycan dilinə sirayət edə bilmirdi, əgər belə bir şey olurdusa, o, dərhal yad görünür, yaşarılıq qazana bilmirdi. Bu gün isə vəziyyət bir qədər dəyişib, qohum dillər çox asanlıqla Azərbaycan dilinə sirayət edə bilir. Gənclərimizin böyük əksəriyyəti həm danışıqlarında, həm də yazılarında Türkiyə türkcəsinin təsirindədirlər. Mən qətiyyən türk dilinin əleyhinə deyiləm, hətta tələbələrimə deyirəm, ya təmiz Azərbaycan dilində yazın, ya da təmiz türk dilində. İki dili bir-birinə qarışdıranda hər iki dil əziyyət çəkir, mətn ən azı yaxşı səslənmir. Odur ki, dilimizi yad təsirlərdən ciddi şəkildə qorumalıyıq.

Yeri gəlmişkən, dilimizin, ədəbiyyatımızın qorunması sayəsində ölkə başçısının "Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında" 2004-cü il 12 yanvar tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan klassiklərinin əsərlərinin latın qrafikası ilə çap etdirilməsi o dövr üçün böyük əhəmiyyəti olan hadisə idi. Bu elə dövr idi ki, ölkənin maddi imkanları bir o qədər də geniş deyildi, amma Prezident məsələnin nə qədər vacib olduğunu bildiyindən bu qərarı qəbul etmişdi. 2019-cu ildə ölkənin mədəniyyət və incəsənət xadimləri ilə görüşündə İlham Əliyev bu məsələni belə xatırlayır: "Yadımdadır, elə ilk qərarlarımdan biri də o idi ki, Azərbaycan klassiklərinin əsərlərini latın qrafikası ilə çap etdirək. Çünki bir qədər anlaşılmayan vəziyyət yaranmışdı. Biz tam olaraq latın qrafikasına keçmişdik və təhsil də latın qrafikası ilə aparılırdı. Ancaq bizim bütün klassiklərimizin kitabları vaxtıilə kiril qrafikası ilə çap olunmuşdu. Ona görə şagirdlər, tələbələr onları oxuya bilmirdilər. O vaxt bizim o qədər də maddi imkanlarımız yox idi. 2004-cü ildə biz qərara gəldik. Baxmayaraq ki, maddi vəziyyətimiz çox məhdud idi. Biz qısa müddət ərzində bunu da etdik. Nəinki Azərbaycan klassiklərinin, dünya ədəbiyyatı klassiklərinin kitabları da latın qrafikası ilə çap olundu".

Bu məqamda yadımıza salaq: dövlətimiz tərəfindən yaradıcı təşkilatlara - Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Rəssamlar İttifaqı, Teatr Xadimləri İttifaqı və Bəstəkarlar ittifaqına hər zaman böyük diqqət və qayğı ilə yanaşılıb. Məhz bu illər ərzində, konkret desək, son on ildə ölkənin əsas teatrlarına göstərilən diqqət milli teatrımızın inkişafına stimul verib. Eyni zamanda, bölgələrimizdə teatr binalarının bir çoxu yenidən tikilərək istifadəyə verilib, yeni teatrlar yaradılıb.

Son illərdə Azərbaycan teatrında yeni forma və məzmun axtarışları və onların müsbət nəticələri özünü göstərir. Bu gün Azərbaycan mədəniyyətinin, incəsənətinin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən sənət adamlarının əksəriyyəti məhz Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin məzunlarıdır. Dövlətimizin diqqət və qayğısı sayəsində Universitetin beynəlxalq əlaqələri genişlənir, yeni təhsil formaları, qabaqcıl təhsil metodları tətbiq olunur.

Mən Ulu öndər Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi çərçivəsində Heydər Əliyev fondu və Mədəniyyət Nazirliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən "Azərbaycan dili və ədəbiyyatı" forumunu da yada salmaq istəyirəm. Forum ölkənin mədəni həyatında mühüm hadisəyə çevrildi. Üç gün içində milli sərvətimiz olan Azərbaycan dilinin və qədim köklərə malik ədəbiyyatımızın müasir vəziyyəti, həllini gözləyən problemləri və  inkişaf perspektivləri bu iki vacib sahənin mütəxəssisləri tərəfindən müzakirəyə çıxarıldı. Xüsusi qeyd etməliyəm ki, müzakirəyə çıxarılan panel mövzuları yüksək səviyyədə düşünülmüşdü: "Qloballaşmanın Azərbaycan dilinə təsiri və ana dilimizin saflığının qorunma mexanizmləri", "Azərbaycan dili və ədəbiyyatı zaman kontekstində: klassik ənənələr və müasir trendlər". Bu mövzuların aktuallığı "Azərbaycan Mədəniyyəti-2040" konsepsiyasının dilimiz və ədəbiyyatımızla bağlı istiqamətlərinə tam uyğundur. Necə ki, Konsepsiyada dilimizlə bağlı çağırışlar belə təqdim edilir: "Azərbaycan dilinin inkişafı, o cümlədən beynəlxalq aləmdə təbliği və təşviqi, əlaqələndirilmiş fəaliyyətin həyata keçirilməsi, Azərbaycan dilində elmi, elmi-publisistik və bədii əsərlərin sayının və keyfiyyətinin artırılması". Şübhəsizdir ki, bütün bu tapşırıqlar, onlardan irəli gələn müzakirələr nəticəsində problemlərin həlli üçün qəbul edilən qərarlar böyük əhəmiyyət kəsb edir. Nəticə isə budur: dil varsa, millət də var, dil varsa, o millətin ədəbiyyatı da var və həmişə də olacaq.

Əlbəttə, həyat, onun əsas atributu olan mədəniyyət və onun əhatə etdiyi ən müxtəlif sahələr daima dəyişməkdə, irəliləməkdə, yenilənməkdədir. Bu sahədə nail olunmuşlarla kifayətlənmək olmaz. Yeni mədəniyyət konsepsiyasının qəbul edilməsi də məhz bu reallığın nəzərə alınmasının nəticəsidir.