Dillərdən dillərə keçən bir könül sualı NECƏSƏN?

Əkbər QOŞALI
Beynəlxalq “Alaş” Ədəbiyyat mükafatı laureatı

Çağdaş Azərbaycan poeziyasının duyğusal səmimiyyəti ilə klassik lirikanın nəfəsini bir araya gətirməyə çalışan şair İbrahim İlyaslının “Necəsən?” şeirini oxumuş olarsız; əgər oxumasızsa, mənə gənəşsəz – oxuyun, dinləyin, baxın deyərdim.

Bax, o şeir bu dəfə bir mətn olmaqdan ötə, bütöv bir mədəni hadisə kimi diqqətə çatdırılır. 

“Necəsən?” – İbrahim İlyaslının doğulduğu İncədərəsində, ümumən bizim günbatar səmtlərdə bir heca artıqlamasıyla “Həncərisən?” biçimində işlənən bu söz, sadə bir sual kimi səslənsə də, əslində ayrılığın, həsrətin, yaddaşın və sevginin çoxqatlı poetik ifadəsi olma iddiasını daşıyır. Bu şeir müxtəlif türkcələrə (Türkiyə türkcəsi, qazaxca, özbəkcə, türkməncə, qırğızca, Krımtatar türkcəsi) və digər dillərə çevrilərək, ortaq duyğunun ortaq dilini yaradır. Bu, ruhun dillər arasında köçüdür.
Hə, soruşsanız ki, bəs İlyaslı niyə “Həncərisən?” deyə sual etməyib – deyim: məncə, bu, Zaməddin Ziyadoğlunun eyniadlı şeirinin daha öncə yazılması halı ilə bağlı ola bilər. – O şeir belə başlayır:
“Xəyal məni lap uzağa apardı,
Gah bürküyə, gah sazağa apardı;
Qanadında düz Qazağa apardı,
Köçəsgərdən xavar aldı bir pəri,
Ağrın alem, həncərisən, həncəri?”

Danışanda “həncəri”, yazanda “necəsən”, Tovuz-Qazaxda “həncəri”, Bakı-Sumqayıtda “necəsən”, Anadoluda “nasılsın”, Türküstanda “kalaysın” deyən şairin şeiri nə Qazaxda, nə Abşeronda bənd tutmayıb, dörd yana dağılıb dalğalanıb…
Hər bir uyğunlaşdırma, çeviri özgü ahəngini qorusa da, mərkəzdə dəyişməyən bir həqiqət var: insanın insana ünvanladığı ən saf suallardan biri – “necəsən”?.. Elə bu baxımdan, mətn həm poetik körpü, həm də Türk dünyasının mədəni birliyində iştirak edən ədəbiyyatın incə, amma təsirli örnəklərindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Dil fərqli ola bilər, amma duyğu birdir. Və bəzən bir şeir – bir sual qədər sadə, bir dünya qədər geniş olur… – Budur, İbrahim İlyaslının şeiri bunu göstərməyə can atır:

İbrahim İlyaslı

NECƏSƏN
Mənim səndən uzaqlarda
Yamandı halım, necəsən?
Özgəsinə qismət olan
Cahı-cəlalım, necəsən?

Yalana döndü gerçəyim,
Ay gözəlim, ay göyçəyim.
Çəmənim, çölüm, çiçəyim,
Pətəyim, balım, necəsən?

Daşam yolun üstə bitən,
Nə sirdi anlamaz yetən.
Gözü, könlü dil-dil ötən,
Dilləri lalım, necəsən?

Zər-zibam, ləlim, gövhərim,
Yaqut-yəmən, simu-zərim,
Barmaqları bəxtəvərim,
Başı bəlalım, necəsən?

Üzün dönməz mənə sarı,
Yarı öz ömründən, yarı.
İbrahimin sitəmkarı,
Necəsən, zalım, necəsən?
Nasılsın
(Türkiyə türkcəsində)
Benim senden uzaklarda
Yamandı halım, nasılsın?
Başkasına kısmet olan
Cahi-celalim, nasılsın?
Yalana döndü gerçeğim,
Ay güzelim, ay gökçeğim.
Çemenim, çölüm, çiçeğim,
Peteğim, balım, nasılsın?
Taşım, yol üstünde biten,
Ne sırdır, anlamaz yeten.
Gözü, gönlü dil dil öten
Dilleri lalım, nasılsın?
Altınım, lelim, gevherim,
Yakut, yeşim, sim ü zerim
Parmakları bahteverim,
Başı belalım, nasılsın?
Yüzün dönmez bana doğru,
Yarı öz ömründen, yarı.
İbrahimin cefekarı,
Nasılsın, zalim, nasılsın?

Сен қалайсың?
(Qazaxca)
Алыстасың, жоқсың менің жанымда,
Жалғыз қалдым бір алапат дауылда.
Тағдыр жазып, кеттің шалғай ауылға,
Сен қалайсың, жайың қандай, сүйіктім?
Ұры күндер сені менен ұрлады,
Бал шақтардың қалмай тіпті жұрнағы.
Иран бағым, қызғалдағым қырдағы,
Сен қалайсың, жырларымнан күй ұққын.
Жолда жатқан тастай болдым басы артық,
Ешкім мені алмас енді тазартып.
Сағынғанда жүрегімнен ғазал күт,
Сен қалайсың, маған орның биік тым.
Қазынамсың бар байлықтан тым ұлы,
Әлемдегі сұлулардың сұлуы.
Аңсатты ғой саусағыңның жылуы,
Сен қалайсың, лағымысың киіктің?
Көңіл бөлші ойлар болсаң арғыны,
Тең болсыншы төрт құбылаңның барлығы.
Ибрагимнің өзің болдың бар мұңы,
Сен қалайсың, жайың қандай, сүйіктім?
(Çevirən: Sayat Kamşıger)
Бормисан?
(Özbəkcədə)
Мен ҳам сендан узоқдаман
Ҳаробдир ҳолим бормисан?
Насиб этдинг ўзгаларга,
Шўхи жаҳоним бормисан?
Ёлғонга айланди чиним,
Ой гўзалим, ойбарчиним,
Гул-чечагим, сен чаманим,
Парию болим бормисан?
Тошман йўл устида ётган,
Сирлар кўп англамас етган,
Дил кўзгуси тилга кўчган,
Лаблари лалим бормисан.
Тиллога тенг лал гавҳарим
Ёқут, яман сийму зарим,
Бармоқлари саодатлим
Бошга балойим бормисан?
Оразин бурмас мен сари,
Кечган умрим сенсиз ярим,
Иброҳимнинг дилозори
Қайдасан, золим бормисан?
(Çevirən: Uktamoy Haldarova)
Sen nähili?
(Türkməncə)
Meniň senden uzak ýerde
Erbet halym, sen nähili?
Özgelere gysmat bolan
Şan jelalym, sen nähili?
Ýalana döndi gerçegim,
Aýdyň yüzli, ay teregim.
Çemenim, çölüm, ah gülüm,
Petegim, balym nähili?
Men bir daş, yol üste biten,
Syrym ne? Aňlamaz öten.
Gözi, köňli saýrap ýatan,
Dilleri laglym nähili?
Altynym, laglym, göwherim,
Yakut, zümrüt, sim u zerim.
Barmaklary bagt açarym,
Başy belalym nähili?
Ýüzün dönmez maňa sary,
Bagt getirsin ömrüň bary.
İbrahimiň jepakäri,
Nahil sen, zalym nähili?
(Çevirəni: Əbdürəhman Dəvəçi)

Кандайсың?
(Qırğızca)
Азыр сенден алыстамын…
А сен жаным кандайсың?
Тагдыр бөлдү экөөбүздү,
Таппай калдык айласын.
Келечекти туман басты,
Күндөрүм жок айжаркын.
Кызгалдагым кырлардагы,
Кулпурдуңбу, кандайсың?
Таштай болдум жолдо жаткан,
Эч ким мени албаган.
Сенин оттуу көздөрүң жок,
Көп ичинен тандаган.
Байлыгымсың жакут, алмаз,
Алтындан да жогору.
Кандай жансың арбап алган,
Үр кыз сендей болобу?
Көңүл бөлбөй кеттиң мага,
Жакшы сөзүм арнайм чын.
Санаа тартат Ибрагим,
Сенчи жаным, кандайсың?
(Çevirən: Irıskul İzatova)
НАСЫЛСЫНЪ?
(Krımtatar türkcəsində)
Меним сенден узакъларда
Фена алым, сен насылсынъ?
Башкъасына къысмет олгъан
Назлы ярем, сен насылсынъ?
Ялангъа дёндю керчегим,
Ах, гузелим, ах мелегим,
Чименим, чёлюм, чечегим,
Солагъым, балым, насылсынъ?
Ташым, ёл устюнде биткен,
Сырымны анъламаз еткен.
Козю, гонълю, диль-диль отькен,
Тиллери лалым, насылсынъ?
Дюльберим, лялим, джевхерим
Якъутым, кумюш-чемберим,
Пармакълары бахтым, ярем,
Башы белялым, насылсынъ?
Юзюнъ дёнмез манъа артыкъ,
Къальбим корьмез энди ярыкъ.
Ибрахимнинъ джанын якъкъан,
Насылсынъ, залым, насылсынъ?
(Çevirən: Zera Bəkirova)

КАК ТЫ?
(rusca)
Если бы ты знала, от тебя вдали,
Как горестно мне, любимая как ты?
Вихри судьбы тебя к другому увели,
Свет моих очей, моя милая, как ты?
Сегодняшний день теперь для меня обман,
Услышь меня, прекрасная, мой талисман,
Мой дивный сад, мой прелестный тюльпан,
Желанная моя, родимая, как ты?
Я подобен камню, что лежит в пути,
Никто не поймет меня, некому спасти.
Нет в твоих глазах огня, тяжко боль снести,
Безмолвная моя, ранимая, как ты?
Дороже всех сокровищ, ты моя награда,
Мой рубин, мой алмаз, ты моя отрада,
Тепло твоих пальцев для меня услада,
Ударами судьбы гонимая, как ты?
Не обратишь ни разу взгляд свой на меня,
Желаю тебе я лишь благоденствия,
Мучитель Ибрагима, его все бедствия,
Ну, как ты, невыносимая, как ты?
(Çevirən: Şəhla Qasımova)