Dostoyevskinin Peterburqu: Saflaşdıran kədər və dörd gecəlik cənnət

Kulis.az görkəmli rus yazıçı Fyodor Dostoyevskinin "Bəyaz gecələr" romanı haqqında materialı təqdim edir.

Dostoyevski yaradıcılığında Sankt-Peterburq sadəcə bir məkan deyil, canı, qanı və kaprizləri olan bir personajdır. I Pyotrun bataqlıqlar üzərində qurduğu bu "süni" şəhər, Dostoyevskinin qəhrəmanlarını boğan, onları küncə sıxan, amma eyni zamanda xəyal qurmağa məcbur edən bir laboratoriyadır.

"Bəyaz gecələr"də şəhər öz simasını dəyişir. Günəşin batmağa qıymadığı, gecənin gündüzlə gizlin-qaç oynadığı o qısa müddətdə Peterburq bir xəyal şəhərinə çevrilir. Dostoyevskinin qəhrəmanları zirzəmilərdən, rütubətli otaqlardan çıxıb bu işıqlı qaranlığa tökülüşürlər. Onlar kainatın suallarına cavab axtaran "kiçik adamlar"dır.

"Bəyaz gecələr"in adsız qəhrəmanı əslində, hər birimizin sosial maskalarımız altında gizlətdiyimiz kövrək tərəfimizdir. O, Peterburqun küçələri ilə danışır, evlərlə salamlaşır. Onun üçün binaların da xarakteri var.

Xəyalpərəst obrazı Dostoyevski üçün bir qaçış deyil, etirazdır. O, dünyanın amansız reallığına, məmur rütbələrinə, pulun hökmranlığına qarşı öz daxili dünyasını qoyur. Nastenka ilə qarşılaşdığı o bəyaz gecələr, onun səkkiz illik tənhalığının mükafatıdır. Amma bu mükafat həm də onun ən böyük ağrısına çevriləcək.

Dostoyevski bizə bir şeyi çox qəti öyrətdi: Əzab çəkmək bədbəxtlik deyil, bir ləyaqətdir. Onun qəhrəmanları xoşbəxtliyin arxasınca qaçmırlar, onlar həqiqətin arxasınca gedirlər. Həqiqət isə həmişə ağrılıdır.

"Bəyaz gecələr"in sonunda Nastenka başqasına qayıdanda, Xəyalpərəst onu lənətləmir. Əksinə, o, keçirdiyi o dörd gecəlik xoşbəxtliyə görə minnətdarlıq edir. Bu, Dostoyevski fəlsəfəsinin zirvəsidir: Başqasının xoşbəxtliyi üçün öz ağrını qucaqlamaq.

Dostoyevski bu povestində oxucunu bir növ trans halına salır. Oxucu Peterburqun kanalları kənarında gəzişən o iki gəncin pıçıltısını eşidir. Amma yazıçı bizi xəyallar aləmində çox saxlamır. Sonda bizi yenidən o "rütubətli, qaranlıq küncümüzə" qaytarır. Çünki Dostoyevski bilir ki, insan xəyalla yaşaya bilər, amma reallıqla ölməlidir.

Povestdəki kədər, depressiv bir kədər deyil; bu, insanı saflaşdıran kədərdir. Dostoyevskinin qəhrəmanları zirzəmilərdən çıxıb kainatın suallarına cavab axtararkən, əslində öz daxillərindəki Tanrını və ya Şeytanı tapmağa çalışırlar.

Fevralda "Bəyaz gecələr" oxumaq... Fevral ayı keçiddir. Qışın amansızlığı ilə baharın uzaq, dumanlı ümidi arasındakı o qısa məsafə. Dostoyevski də budur. O, insanın ən dərin nöqtəsi ilə ən uca nöqtəsi arasındakı o gərgin simdir.

Onun yaradıcılığında "Peterburq ruhu" bir növ, metafizik xəstəlikdir. Bu şəhərdə insanlar ayıq ikən yuxu görürlər. Xəyalpərəst də bu xəstəliyin ən nəcib qurbanıdır. O, küçədə gördüyü, tanımadığı insanlarla daxili dialoqlar qurur, onların taleyini öz taleyi ilə "hörür".

Bu günün qlobal dünyasında, sosial şəbəkələrin səs-küyündə biz daha çox tənhayıq. İndi hər birimiz bir "Xəyalpərəst"ik. Smartfonlarımızın işığında öz bəyaz gecələrimizi yaşayırıq. Dostoyevski 19-cu əsrin ortalarından bizə boylanıb deyir: "Qorxmayın, əzab çəkmək sizi insan edir."

Onun qəhrəmanları bizə öyrətdi ki, bir anlıq xoşbəxtlik bütöv bir ömür üçün yetərlidir.

"İlahi! Bir dəqiqəlik xoşbəxtlik! Məgər bu, bir insanın ömrü üçün azdırmı?.."

Dostoyevskini oxumaq öz daxili uçurumuna baxmaq cəsarətidir. Və bu fevral soyuğunda o uçurumun dərinliyində bir işıq axtarırıqsa, "Bəyaz gecələr" bizim ən sadiq yol yoldaşımızdır. Çünki o, bizə tənha olmağın deyil, tənha ikən belə insan qalmağın ləyaqətini xatırladır.