Niyə Dostoyevskinin qorxduğu “canlı ölülər” KONKRET

Bu illüstrasiyanın müəllifi tanınmış Sankt-Peterburq rəssamı Alla Ciqireydir.

Biz apokalipsisin meteoritin Yerə düşməsi və ya maşınların üsyanı ilə gələcəyini düşünməyə öyrəşmişik. Amma bəşəriyyətin ən dəhşətli sonu artıq başlayıb və qəribədir ki, olduqca rahat görünür. Biz fiziki olaraq ölmürük. Sadəcə, canlı olmağı dayandırırıq.

Ətrafımız bahalı ətir qoxuyan, zövqlə geyinən, uğurlu görünən, hesabatlarını vaxtında təhvil verən, səhər qəhvəsini içən və sosial şəbəkələrdə paylaşım edən insanlarla doludur. Ancaq onların gözlərinin içinə baxanda buz kimi soyuq, dərin bir boşluq görünür. Bunlar rəqəmsal dövrün “canlı ölüləri”dir – Fyodor Dostoyevskinin hələ yüz əlli il əvvəl xəbər verdiyi insanlar.

Dostoyevski heç vaxt kütləvi mədəniyyətdəki zombilərdən yazmayıb. Onun “ölüləri” daha qorxuludur. Bunlar bədəni sağ qalan, amma ruhu tamamilə ölmüş insanlardır.

Yazıçının “Bobok” hekayəsində qəbiristanlıqdakı meyitlər çürüsələr də, yenə də mənasız söhbətlər edir, qeybət yayır, vəzifələri ilə öyünürlər. Onlar həyatı itiriblər, amma mənəvi kiçikliklərini yox.

Ətrafınıza baxın. Müasir sosial şəbəkələr də elə həmin “Bobok” deyilmi? Milyonlarla parlaq profil zahirdə fəal həyat görüntüsü yaradır, daxilən isə bomboşdur. Biz özümüzü rəqəmsal məzarlarda dəfn edir, həqiqi həyatı şöhrətpərəstliyin sonsuz nümayişi ilə əvəz edirik.

Müasir insan könüllü şəkildə XXI əsrin Böyük İnkvizitoru – rəqəmsal alqoritmlə müqavilə bağlayıb. Dostoyevski xəbərdarlıq edirdi ki, insan azad seçimdən ən çox qorxur və onu qarnını doyurub rahat həyat vəd edənə məmnuniyyətlə təslim edəcək.

Bu gün həmin “cənnət” smartfonun içinə sığıb. Alqoritm nə alacağımızı, hansı musiqini dinləyəcəyimizi, nəyə inanacağımızı, kimi sevəcəyimizi və kimə nifrət edəcəyimizi bilir. Biz azadlığın ağrılı, amma möhtəşəm nemətini rahat tövsiyələr lentinə dəyişmişik.

Artıq düşünmür, hiss etmir, şübhə etmirik. Bunu bizim yerimizə interfeys edir.

Azadlıqla birlikdə əzab çəkmək hüququndan da imtina etmişik. “Müsbət düşüncə” və “uğur kultu”nun hökm sürdüyü dünyada ağrı sistem xətası elan olunub. Özünü pis hiss edirsənsə, dərman qəbul et, alış-verişə çıx, həzzin içində gizlən.

Amma Dostoyevski deyirdi ki, əzabsız insan yoxdur. Məhz əzab şüurun yaranmasının əsas səbəbidir. Həyatı steril və təhlükəsiz etməyə çalışdıqca özümüzü bioloji robotlara çeviririk.

Biz həyatı riyazi düstur kimi hesablamağa çalışan Rodion Raskolnikova bənzəyirik. Halbuki canlı insan təbiəti heç bir məntiqi sxemə sığmır. Ən dəhşətlisi isə odur ki, biz sevməyi unutmuşuq.

Dostoyevskiyə görə sevgi öz dərini soymaq, risk etmək, sinəni ağrıdacaq qədər mərhəmət göstərmək və qarşı tərəfi bütün qüsurları ilə qəbul etməkdir.

Biz isə bunun əvəzinə “təhlükəsiz” saxta münasibətlər seçirik: öhdəliksiz əlaqələr, yalnız yazışmalardan ibarət ünsiyyət, xeyriyyə paylaşımlarına “bəyənmə” etməklə bəşəriyyəti sevdiyimizi düşünmək. Yaralanmaqdan qorxduğumuz üçün təhlükəsiz tənhalığı seçirik və bunu sosial şəbəkələrdəki saxta populyarlıqla ört-basdır edirik.

Biz Dostoyevskinin “Yeraltından qeydlər” əsərinin qəhrəmanı kimi dünyaya nifrət edir, eyni zamanda onun diqqətinə möhtac qalırıq. Səs-küylü meqapolislərin ortasında dayanmışıq: toxuq, dəbdəbəli brendlərə bürünmüş, texnologiyalarla qorunan… amma daxilən ölmüşük. Ruhumuzun çürümüş qoxusunu isə sonsuz istehlakın ətri ilə gizlətməyə çalışırıq.

Müasir “Bobok”un üç atlısı: niyə “canlı ölülər”ə çevrilmişik?

Bizim mənəvi ölümümüz aclıqdan və ya müharibələrdən deyil, müasir dünyanın üç əsas mexanizminin birgə fəaliyyəti nəticəsində baş verib:

– Alqoritmlərin diktaturası;
– Yaxınlıq qorxusu;
– İstehlak kultu.

Birinci dairə: Alqoritmlərin diktaturası və azadlığın ölümü

Dostoyevskinin Böyük İnkvizitoru deyirdi:

“İnsan üçün azad qaldıqdan sonra qarşısında baş əyəcəyi birini tapmaqdan daha ağır əzab yoxdur.”

XXI əsrdə biz həmin İnkvizitoru tapdıq – süni intellekt və tövsiyə alqoritmləri.

Artıq həqiqəti axtarmırıq. Bizə “uyğun kontent” təqdim olunur.

Nə izləyəcəyimizi, nə alacağımızı, hətta nə barədə düşünəcəyimizi belə alqoritmlər müəyyən edir.

İkinci dairə: Həqiqi yaxınlıq qorxusu və sevginin ölümü

Dostoyevskiyə görə cəhənnəm – artıq sevə bilməməkdir. Müasir insan isə şəxsi sərhədlər, toksiklik və “ekoloji münasibətlər” anlayışlarının arxasında gizlənərək heç kəsi özünə yaxın buraxmır. Canlı insan əvəzinə tanışlıq tətbiqində bir hərəkətlə silinə bilən rəqəmsal tərəfdaş seçirik. Biz mükəmməl sosial şəbəkə profillərini sevir, real insanlardan isə qaçırıq.

Üçüncü dairə: İstehlak kultu və əzabın ölümü

İstehlak yeni dinə çevrilib.

Bizə təlqin edilir ki, hər boşluq, hər mənəvi böhran, hər mənasızlıq hissi sadəcə dopamin çatışmazlığıdır və bunu yeni telefon, yeni səyahət və ya yeni alış-verişlə aradan qaldırmaq olar.

Halbuki Dostoyevskinin qəhrəmanları – Raskolnikov, Dmitri Karamazov və başqaları – məhz əzabdan keçərək mənəvi dirçəlişə çatırdılar. İstehlak kultu isə həyatı steril hala gətirib, əzabı xəstəlik kimi təqdim edib.

Yeganə çıxış yolu

Bu üç mexanizm birlikdə insanı mənəvi ölümə aparır. Alqoritm iradəmizi əlimizdən alır. İstehlak kultu bizə süni arzular yaradır.

Yaxınlıq qorxusu isə bizi bir-birimizdən uzaq salır ki, mərhəmət vasitəsilə ayılmayaq. Beləcə, biz texnologiyalarla təchiz olunmuş məzarlarımızda uzanmış “canlı ölülər”ə çevrilmişik.

Dostoyevski isə yalnız diaqnoz qoymur, həm də çıxış yolu göstərir. Dirilmək üçün əvvəlcə həyatın özünü, onun mənasını tapmazdan əvvəl sevmək lazımdır. Bəzən telefonu söndürüb yanımızdakı insanın gözlərinə baxmaq lazımdır.

Səhv etməyə, ağlamağa, utanmağa, başqasının ağrısını hiss etməyə özümüzə icazə verməliyik. Axı ürək ağrımalıdır! Çünki rahatlığın yeni dinə çevrildiyi dünyada ağrı hələ də tam ölmədiyimizin yeganə sübutudur.

Əgər ürək ağrıyırsa, deməli, o hələ də döyünür.