“Dot com”dan AI dövrünə: Tarix yenidən təkrarlana bilərmi?

ABŞ-də süni intellekt və data mərkəzlərinə yönələn rekord həcmdə investisiyalar yalnız texnologiya sektorunun deyil, bütövlükdə qlobal iqtisadiyyatın gələcəyini müəyyənləşdirəcək əsas amillərdən birinə çevrilib. Bir tərəfdən, bu investisiyalar məhsuldarlığın yüksəlməsi, yeni sənaye inqilabının sürətlənməsi və ABŞ-ın qlobal texnoloji liderliyinin qorunması üçün vacib hesab olunur. Digər tərəfdən isə investisiyaların həcmi ilə onların real iqtisadi səmərəsi arasında yaranan uyğunsuzluq ehtimalı maliyyə bazarlarında yeni risklərin formalaşmasına səbəb ola bilər. Məhz buna görə də son dövrlərdə aparıcı iqtisadi nəşrlərdə və ekspert dairələrində “süni intellekt köpüyü” anlayışı daha çox müzakirə olunur.

İqtisadçı Əli Səlimov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, tarix boyu texnoloji inqilablar adətən əvvəlcə böyük kapital axını, daha sonra isə bazarın reallığı qiymətləndirməsi mərhələsindən keçir:

“1990-cı illərin sonlarında internet şirkətlərinə yönələn həddindən artıq optimizm “dot-com” böhranı ilə nəticələndi. Həmin dövrdə internet texnologiyası uğursuz olmadı, əksinə, sonrakı illərdə dünya iqtisadiyyatını kökündən dəyişdirdi. Lakin bazarın həddindən artıq yüksək qiymətləndirməsi və gəlirlilik gözləntilərinin reallıqdan uzaq olması investorlar üçün ciddi itkilər yaratdı. Bu baxımdan bugünkü süni intellekt investisiyaları ilə həmin dövr arasında müəyyən oxşarlıqlar mövcuddur. Fərq ondadır ki, hazırkı proses yalnız proqram təminatı ilə məhdudlaşmır; burada milyardlarla dollar dəyərində data mərkəzlərinə, enerji infrastrukturuna, yarımkeçiricilərə və bulud texnologiyalarına uzunmüddətli fiziki investisiyalar həyata keçirilir”.

İqtisadçının fikrincə, əsas məsələ investisiyaların həcmi deyil, onların məhsuldarlığa nə dərəcədə çevriləcəyidir. Əgər süni intellekt şirkətlərin istehsal xərclərini azaltmağa, əmək məhsuldarlığını artırmağa və yeni bazarlar formalaşdırmağa nail olarsa, bugünkü böyük kapital qoyuluşları gələcək iqtisadi artımın təməlini təşkil edəcək. Əks halda, yəni investisiyalar gəlirlə deyil, yalnız gələcək gözləntilərlə qiymətləndirilərsə, maliyyə bazarlarında ciddi korreksiya qaçılmaz ola bilər. Bu isə texnologiya şirkətlərinin səhmlərində kəskin ucuzlaşma, kredit bazarlarında risklərin artması və investor etimadının zəifləməsi ilə nəticələnə bilər.

“Diqqət çəkən məqamlardan biri də bu investisiyaların əhəmiyyətli hissəsinin borc vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilməsidir. Süni intellekt infrastrukturunun qurulması yüz milyardlarla dollarlıq data mərkəzləri, yüksək məhsuldarlıqlı çiplər və enerji sistemləri tələb edir. Faiz dərəcələrinin yüksək qaldığı bir şəraitdə bu layihələrin gəlirlilik səviyyəsi gözlənilən nəticələri verməzsə, maliyyə yükü həm şirkətlər, həm də onları maliyyələşdirən bank və investisiya fondları üçün problem yarada bilər. Belə vəziyyətdə risk yalnız texnologiya sektorunda qalmayacaq, maliyyə sisteminin digər seqmentlərinə də yayılacaq”, — deyə o bildirib.

Əli Səlimovun fikrincə, digər mühüm məsələ kapitalın getdikcə daha məhdud sayda texnologiya şirkətində cəmləşməsidir. Bu gün qlobal fond bazarlarının əsas artımını bir neçə böyük texnologiya şirkəti müəyyən edir. Süni intellekt yarışında üstün mövqeyə malik olan bu şirkətlər təkcə texnologiya sektorunun deyil, indeks fondlarının, pensiya fondlarının və beynəlxalq investisiya portfellərinin də əsas aktivlərinə çevriliblər. Nəticədə onların bazar dəyərində baş verəcək hər hansı ciddi azalma dünya maliyyə bazarlarında zəncirvari təsir yarada bilər. Bu baxımdan gələcəkdə “sistem əhəmiyyətli banklar” anlayışına bənzər şəkildə “sistem əhəmiyyətli texnologiya şirkətləri” anlayışının daha çox gündəmə gəlməsi istisna deyil.

“Belə bir ssenarinin beynəlxalq iqtisadiyyata təsirləri də geniş ola bilər. Əgər ABŞ-də texnoloji sektor ciddi maliyyə korreksiyası yaşayarsa, investorlar daha riskli bazarlardan kapital çıxarmağa üstünlük verəcəklər. İnkişaf etməkdə olan ölkələrə yönələn birbaşa xarici investisiyalar və portfel investisiyaları azalacaq, maliyyələşmə şərtləri sərtləşəcək və dolların möhkəmlənməsi ehtimalı artacaq. Bu isə xüsusilə xarici kapitaldan asılı olan iqtisadiyyatlar üçün əlavə təzyiq yarada bilər”, — deyə o bildirib.

Əli Səlimov hesab edir ki, enerji bazarları da bu prosesdən kənarda qalmayacaq. Hazırda data mərkəzlərinin sürətlə artması elektrik enerjisinə olan tələbatı rekord səviyyəyə çatdırır. ABŞ və digər inkişaf etmiş ölkələrdə atom enerjisi, təbii qaz və bərpa olunan enerji layihələrinə marağın artmasının əsas səbəblərindən biri də məhz süni intellekt infrastrukturunun enerji ehtiyacıdır.

Bu isə qaz bazarından tutmuş mis, alüminium, litium və digər strateji xammallara qədər geniş əmtəə bazarlarında qiymət dinamikasına təsir göstərə bilər.

“ABŞ-ın bu investisiyalarını yalnız kommersiya layihəsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Süni intellekt artıq milli təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi, kibertəhlükəsizlik və geosiyasi rəqabətin əsas elementlərindən biridir. ABŞ, Çin və digər böyük güclər üçün bu sahədə liderlik iqtisadi gəlirdən daha çox strateji üstünlük deməkdir. Buna görə də dövlət dəstəyi və uzunmüddətli investisiyalar müəyyən mənada qaçılmaz görünür. Məhz bu amil bugünkü vəziyyəti 2000-ci illərin “dot-com” dövründən müəyyən qədər fərqləndirir”, — deyə o əlavə edib.

İqtisadçının fikrincə, lakin bu fərqlər potensial riskləri tam aradan qaldırmır. Əgər bazar iştirakçıları real gəlirlilik göstəricilərindən daha çox gələcək gözləntilərə əsaslanaraq investisiya qərarları verməyə davam etsələr, texnoloji aktivlərin qiymətləndirilməsi iqtisadi əsaslardan uzaqlaşa bilər.

“Belə halda hər hansı mənfi maliyyə hesabatı, gəlirlərin gözləntiləri doğrultmaması və ya iqtisadi artımın zəifləməsi genişmiqyaslı satış dalğasına səbəb ola bilər.

ABŞ-də süni intellekt və data mərkəzlərinə yönələn trilyonlarla dollarlıq investisiyalar həm XXI əsrin ən böyük iqtisadi imkanlarından birini, həm də ən mühüm sistemli risklərindən birini təmsil edir. Bu investisiyaların taleyini müəyyən edəcək əsas meyar texnologiyanın özü deyil, onun real iqtisadi məhsuldarlıq yaradıb-yaratmayacağı olacaq.

Əgər süni intellekt gözlənilən məhsuldarlıq inqilabını reallaşdırarsa, bugünkü sərmayələr gələcək qlobal iqtisadi inkişafın əsasını təşkil edəcək. Əks halda isə dünya iqtisadiyyatı yeni texnoloji maliyyə korreksiyası ilə üzləşə bilər və bu sarsıntının təsirləri təkcə Silikon Vadisində deyil, qlobal kapital bazarlarında, enerji sektorunda və inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadi perspektivlərində də hiss olunacaq”-deyə o bildirib.

İradə Cəlil, Bizimyol.info