Dünyanı kim idarə edir: ordular yoxsa ideyalar?

Yumşaq güc fenomeni-Görünməz hegemonluq

Beynəlxalq siyasətdə güc anlayışı uzun müddət tanklar, raketlər və iqtisadi imkanlarla ölçülüb. Amma XX əsrin sonlarında bu anlayış köklü şəkildə dəyişdi. Dünyanı idarə etməyin daha incə, daha effektiv bir yolu ortaya çıxdı: soft power-yumşaq güc.

Bu anlayışı amerikalı politoloq Joseph Nye irəli sürmüşdü. Onun fikrinə görə, dövlətlər təkcə məcbur etməklə yox, cəlb etməklə də təsir göstərə bilər. Yəni sən başqalarını qorxutmursan, əksinə, onları özünə cəlb edirsən. İnsanlar sənin kimi olmaq istəyir, sənin dəyərlərini qəbul edir, sənin sisteminə yaxınlaşır.

Bu, gülləsiz gücdür.

ABŞ bu modelin ən güclü nümunəsidir. Amerika dünyanı təkcə ordusu ilə yox, mədəniyyəti və texnologiyası ilə formalaşdırır. Hollywood filmləri, Netflix serialları, hip-hop musiqisi, Apple və Google kimi texnologiya nəhəngləri sadəcə məhsul deyil — bunlar həyat tərzidir. Facebook, X, Instagram və YouTube kimi platformalar isə artıq qlobal informasiya mühitini müəyyən edir. Milyardlarla insan gündəlik olaraq bu platformalarda yaşayır, düşünür və qərar verir. Bu isə o deməkdir ki, Amerika təkcə ölkə deyil, həm də dünyanın informasiya və təsəvvür sistemidir.

Amma bu güc də dəyişir. Bir vaxtlar Marlboro Man kimi simvollar Amerikanın gücünü və cazibəsini təcəssüm etdirirdi. Kovboy obrazı azadlıq, fərdiyyətçilik və güc demək idi. Bu, sadəcə reklam deyildi, bu, bütöv bir mif idi. Bu gün isə həmin mif parçalanır. Amerika hələ də güclüdür, amma onun simvolik cazibəsi əvvəlki qədər vahid və dominant deyil. Güc qalır, amma mif zəifləyir.

Avropa Birliyi isə yumşaq gücünü başqa cür qurur. Onun əsas silahı həyat modelidir. Sosial rifah, hüququn aliliyi, insan haqları və yüksək həyat standartı Avropanı cazibə mərkəzinə çevirir. Avropa heç kimə “bizim kimi olun” demir, amma milyonlarla insan özü bu modeli seçir. Bu, ən güclü təsir formalarından biridir.

Britaniya isə imperiyasını itirsə də, təsirini qoruyub saxlayıb. İngilis dili bu gün qlobal ünsiyyət vasitəsidir. BBC kimi media qurumları, Oxford və Cambridge kimi universitetlər, eləcə də kral ailəsi Britaniyanın yumşaq gücünün əsas dayaqlarıdır. Britaniya artıq torpaqları idarə etmir, amma düşüncə və mədəniyyət üzərində təsiri davam edir.

Çin isə fərqli model təqdim edir. O, cazibəni ideologiya ilə yox, iqtisadi imkanlarla yaradır. İnfrastruktur layihələri, investisiyalar və “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü vasitəsilə təsir dairəsini genişləndirir. Çin demir ki, bizim kimi yaşa, deyir ki, bizimlə əməkdaşlıq et və qazan. Bu, praktik və hesablanmış yumşaq gücdür.

Rusiya isə başqa bir yol seçib. SSRİ dövründə ideologiya, ədəbiyyat və elm vasitəsilə ciddi yumşaq gücə malik idi. Bu gün isə daha çox media və anti-Qərb narrativi üzərindən təsir etməyə çalışır. Amma burada əsas problem cazibənin olmamasıdır. Alternativ həyat modeli təqdim edilmədiyi üçün bu təsir daha çox təbliğat kimi qəbul olunur. Təsir var, amma cəlbedicilik zəifdir.

Türkiyə isə yumşaq gücünü emosional və mədəni təsir üzərində qurur. Bu model xüsusilə son on ildə daha aydın görünür. Türk serialları Orta Şərqdən Balkanlara, Mərkəzi Asiyadan Latın Amerikasına qədər geniş coğrafiyada izlənilir. Bu seriallar təkcə əyləncə deyil, həm də həyat tərzi, ailə modeli, sosial münasibətlər və tarix haqqında təsəvvür yaradır. Osmanlı irsi və tarixi narrativ də bu təsirin mühüm hissəsidir. Dil yaxınlığı, mədəni oxşarlıq və dini faktorlar Türkiyənin təsirini daha da gücləndirir. Bəzən bir televiziya serialı və ya mədəni məhsul diplomatik danışıqlardan daha effektiv nəticə verir. İnsanlar dövlətlə yox, hekayə ilə bağ qurur.

İran isə yumşaq gücünü daha çox ideoloji və dini platforma üzərində qurur. Bu, klassik mədəni cazibədən fərqli bir modeldir. İranın təsiri əsasən şiə dini şəbəkələri, dini təhsil mərkəzləri və ideoloji bağlılıq üzərindən yayılır. Livan, İraq və digər region ölkələrində bu təsirin izlərini açıq görmək mümkündür. İranın yumşaq gücü cazibədən çox sədaqət üzərində qurulub. Bu model daha dar auditoriyaya təsir etsə də, həmin təsir daha dərin və davamlı olur.

Səudiyyə Ərəbistanı isə yumşaq gücü iki əsas sütun üzərində formalaşdırır: din və maliyyə. Məkkə və Mədinə kimi müqəddəs şəhərlər bütün müsəlman dünyası üçün cazibə mərkəzidir. Bu, Səudiyyə Ərəbistanına unikal təsir imkanı verir. Bununla yanaşı, neft gəlirləri hesabına maliyyələşdirilən dini institutlar, təhsil proqramları və beynəlxalq layihələr ölkənin təsir dairəsini genişləndirir. Son illərdə isə bu model dəyişir. Riyad artıq yumşaq gücünü idman, turizm və mədəni layihələr vasitəsilə də artırmağa çalışır. Futbol ulduzlarının transferi, qlobal tədbirlər və böyük investisiyalar bunun nümunəsidir.

Hindistanın yumşaq gücü isə mədəni müxtəliflik və kütləvi mədəniyyət üzərində qurulub. Bollywood filmləri, musiqi, rəqs və rəngarəng həyat tərzi Hindistanı dünyada tanıdan əsas elementlərdir. Bu təsir təkcə Hindistan diasporu ilə məhdudlaşmır. Yoga, meditasiya və hind fəlsəfəsi kimi anlayışlar qlobal həyat tərzinin bir hissəsinə çevrilib. Hindistanın yumşaq gücü sakit, lakin davamlı şəkildə işləyir. O, ideologiya yox, həyat tərzi ixrac edir.

Vatikan isə ölçüsünə görə kiçik olsa da, yumşaq güc baxımından dünyanın ən təsirli aktorlarından biridir. Onun gücü nə iqtisadiyyata, nə də hərbi imkanlara əsaslanır. Vatikanın əsas təsir mənbəyi mənəvi avtoritetdir. Katolik dünyası üzərindəki təsiri, Papa institutunun qlobal nüfuzu və dini dəyərlər üzərindən qurulan əlaqələr bu gücün əsasını təşkil edir. Vatikan qərar qəbul etmir, amma qərarlara təsir edir. O, güc nümayiş etdirmir, amma istiqamət göstərir.

Bu müxtəlif modellər bir həqiqəti ortaya qoyur. Yumşaq güc vahid formada mövcud deyil. Hər ölkə onu öz tarixinə, mədəniyyətinə və imkanlarına uyğun qurur. Amma məqsəd eynidir: insanları məcbur etmədən təsir altına almaq.

Bütün bu nümunələr bir həqiqəti göstərir. Müasir dünyada güc təkcə hərbi və iqtisadi imkanlarla ölçülmür. Əsl güc insanların zehnində formalaşır. Kim daha cəlbedicidirsə, kim daha inandırıcıdırsa, o daha təsirlidir.

Tanklar sərhədləri qoruyur. Amma yumşaq güc sərhədləri aşır və görünməz hegemonluq yaradır...

Elbəyi Həsənli. Sürix