Düşməni məğlub edən sərkərdə adamları tərəfindən öldürüldü

24 oktyabr 1260-cı il. Monqol ordusunu açıq döyüşdə məğlub etməyi bacaran sərkərdə qələbəsindən cəmi yeddi həftə sonra öz generalları tərəfindən ov zamanı öldürüldü.

Rəvayətlərdən birinə görə, bıçaq ona sancılanda hücum edənlərdən birinin əlindən tutmuşdu. Başqa bir versiyaya görə isə o, kiməsə əlini uzatmış, qatil isə arxadan yaxınlaşaraq zərbə endirmişdi.

Hər iki versiyada bir ad diqqət çəkir: Baybars. O, hadisə yerində idi və həmin həftənin sonuna qədər sultan oldu.

Monqollar təxminən qırx il idi ki, qarşılarına çıxan ölkələri viran qoyurdular. Xarəzmə, Çinə, Kiyevə, Macarıstana və Polşaya yürüş edərək şəhərləri dağıtmış, əhalini qırmışdılar. 1258-ci ildə Hülakü Bağdadı talan etdi, beş əsr hökm sürmüş Abbasi xilafətinə son qoydu. Sonuncu xəlifənin də öldürüldüyü bildirilirdi.

Bundan sonra monqollar Suriyaya daxil oldular. Hələb ələ keçirildi və əhalisinin böyük hissəsi qətlə yetirildi. Dəməşq təslim oldu.

Monqollarla Misir arasında artıq yalnız Məmlüklər dayanırdı.

Qutuz da bu hərbi təbəqənin nümayəndələrindən biri idi. Onun həyat hekayəsi ayrıca bir dastana bənzəyirdi.

Xarəzmşahlar nəslindən olan bir şahzadə kimi dünyaya gəlmiş, təxminən 1231-ci ildə uşaq yaşlarında monqollar tərəfindən əsir götürülmüş və Misirdə kölə kimi satılmışdı. Monqollar onu köləliyə sürükləmişdilər. İllər sonra isə o, monqolları məğlub edən sərkərdəyə çevrildi.

1259-cu ilin noyabrında Qutuz hakimiyyətdə olduğu azyaşlı sultanı taxtdan salaraq Misirin taxtına çıxdı.

Ardınca Hülakünün məktubu gəldi. Monqol hökmdarı Misirin təslim olmasını tələb edirdi. Tələbə əməl edilməsəydi, ölkəni məhv etmək hədəsi vardı. Bu, monqolların başqa hökmdarlara da ünvanladıqları ənənəvi ultimatum idi: təslim ol, yoxsa məhv ediləcəksən.

Qutuz elçiləri edam etdirdi, onların başlarını isə Qahirənin Bab Züveyla darvazasına mıxlatdı.

Bu, sadəcə, cəsarət nümayişi deyildi, həm də hesablanmış siyasi addım idi. Qutuz öz əmirlərinə danışıqların artıq mümkün olmadığını və geri çəkilmək, yaxud qaçmaq seçiminin qalmadığını göstərirdi.

Sonra isə onun əvvəlcədən planlaşdıra bilməyəcəyi bir hadisə baş verdi. Böyük Monqol imperiyasının hökmdarı Möngke xan öldü. Hülakü taxt uğrunda mübarizədə iştirak etmək üçün ordusunun əsas hissəsini şərqə qaytardı və Suriyada Kitbuqanın rəhbərliyi altında daha kiçik qüvvə saxladı.

Qutuz Baybarsın komandanlıq etdiyi avanqardın müşayiəti ilə şimala doğru yürüşə başladı. Ordu səlibçilərin nəzarətində olan ərazilərdən keçdi. Monqollardan qorxan, lakin Məmlüklərə də rəğbət bəsləməyən Akra frankları onların ərazidən keçməsinə və ərzaqla təchiz olunmasına mane olmadılar.

Nəhayət, 3 sentyabr 1260-cı ildə Ayn Calut döyüşü baş verdi.

Baybars saxta geri çəkilmə taktikası ilə monqolları irəli çəkdi. Beləliklə, onların ən çox istifadə etdikləri döyüş üsullarından biri özlərinə qarşı tətbiq olundu. Döyüş zamanı Məmlük ordusunun sol cinahı monqolların hücumu qarşısında geri çəkilməyə başladı.

Həlledici anda Qutuz şəxsən döyüş meydanına atıldı və əsgərlərini yenidən hücuma səfərbər etdi. Rəvayətə görə, o, döyüşçülərinin onu tanıması və ruhdan düşməməsi üçün dəbilqəsini çıxarmışdı.

Nəticədə monqol ordusu məğlub edildi, Kitbuqa isə öldürüldü.

Ayn Calut döyüşü dünya tarixinin dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Bu qələbə monqol təhlükəsini birdəfəlik aradan qaldırmadı. Sonrakı onilliklər ərzində Məmlüklərlə Elxanilər arasında müharibələr davam etdi. Lakin mühüm bir həqiqət sübuta yetirildi: monqollar məğlub edilə bilərdilər.

Bir neçə həftə ərzində Dəməşq və Levantın böyük hissəsi Məmlüklərin nəzarətinə keçdi.

Ancaq Qutuz bu tarixi qələbənin bəhrəsini uzun müddət görə bilmədi. Onun hakimiyyəti cəmi bir ildən az çəkdi.

Qutuz Baybarsa Hələb valiliyini vəd etmiş, lakin sonradan bu vəzifəni başqa bir əmiri vermişdi. Bundan başqa, illər əvvəl Baybarsın yaxın münasibətdə olduğu məmlük sərkərdəsi Farisəddin Aktayın öldürülməsində də Qutuzun iştirak etdiyi bildirilirdi.

Beləliklə, siyasi narazılıq və şəxsi qisas ehtimalı getdikcə güclənirdi.

Misirə qayıdarkən ordu Nil deltasındakı Salihiyyə bölgəsində dayandı. Sərkərdələr ova çıxdılar. Məhz burada Qutuz öldürüldü.

Misir tarixçisi əl-Məqrizi sui-qəsddə iştirak edən əmirlərin adlarını çəkir. Qərb tarixçiləri isə Baybarsın da sui-qəsdin iştirakçısı olduğunu və hadisədə mühüm rol oynadığını qeyd edirlər. Məmlük salnamələrində də Hələb valiliyinin başqasına verilməsi və Aktayın öldürülməsinə görə qisas məsələsi mümkün motivlər kimi göstərilir.

Mənbələr hadisənin fiziki təfərrüatlarında belə razılığa gəlmirlər. Qutuzun öldürüldüyü anda kimin əlindən tutduğu, kimə əl uzatdığı və qatilin ona necə yaxınlaşdığı barədə fərqli məlumatlar mövcuddur. Görünür, hadisənin şahidləri hələ sağ ikən belə, qətlin təfərrüatları mübahisə doğururdu.

Qutuzun ölümündən sonra Baybars Qahirəyə daxil oldu və sultan elan edildi. Onun ilk qərarlarından biri Qutuzun müharibə məqsədilə tətbiq etdiyi vergiləri ləğv etmək oldu. Bu addım Baybarsın xalq arasında nüfuzunu dərhal artırdı.

Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Baybars orta əsrlərin ən qüdrətli hökmdarlarından birinə çevriləcək.

O, Elbistan döyüşü də daxil olmaqla bir sıra qarşıdurmalarda monqolları yenidən məğlub etdi. 1268-ci ildə səlibçilərin mühüm dayaq məntəqələrindən biri olan Antakyanı ələ keçirərək dağıtdı. Erməni Kilikiyası ilə və Assasinlər kimi tanınan Nizari İsmaililəri ilə də mübarizə apardı.

Baybars Misir və Suriyada 1517-ci ildə Osmanlıların bölgəni fəth etməsinə qədər mövcudluğunu qoruyan Məmlük dövlətinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynadı.

Qutuz isə bir ildən də az hakimiyyətdə qaldı. Bununla belə, o, monqolların qarşısını alan sərkərdə kimi İslam dünyasının tarixində xüsusi yer tutdu. Əvvəlcə əl-Qusayrda dəfn edildiyi, sonradan isə məzarının Qahirəyə köçürüldüyü bildirilir.

Yaxın Şərqi monqol istilasından xilas etməyə kömək edən sərkərdə ilə onu öldürən adamın arasında cəmi yeddi həftə vardı.

Tarixin acı ironiyası da məhz budur: bəzən bir hökmdarın ən böyük qələbəsi onun həyatının ən qısa və sonuncu uğuruna çevrilir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az