Ədalət kodlaşdırıla bilərmi?: Süni intellekt hüququn sərhədlərində

21-ci əsrin ən vacib texnoloji nailiyyətlərindən biri olan süni intellekt (Sİ) sistemləri artıq təkcə texnologiya və innovasiya sahəsi ilə məhdudlaşmır, o, iqtisadi, sosial, hüquqi və etik müstəvilərə də dərindən sirayət edir.

Dünyanın aparıcı ölkələrində Sİ texnologiyalarının sürətlə yayılması fonunda bu sistemlərin təhlükəsiz, şəffaf və etik çərçivədə idarə olunması məsələsi dövlətlərin prioritetinə çevrilmişdir. Məhz bu çağırışlara cavab olaraq 2025-ci ilin iyul ayında Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu (AZSTAND) tərəfindən AZS ISO/IEC 42001:2025 “İnformasiya texnologiyası – Süni intellekt – İdarəetmə sistemi” adlı yeni dövlət standartı qəbul edilmişdir.

Bu standart süni intellektin qurulması, tətbiqi və davamlı təkmilləşdirilməsi zamanı etik prinsiplərə riayət edilməsi, risklərin idarə olunması və şəffaflığın qorunması kimi tələbləri əhatə edir.

Lakin burada mühüm hüquqi sual ortaya çıxır: Standartda qeyd olunan etik prinsiplər milli hüquq sistemində məcburi qüvvəyə malikdirmi, yoxsa yalnız tövsiyə xarakterlidir?

Bu sualın cavabı süni intellekt texnologiyalarının hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi, məsuliyyət bölgüsünün aydınlaşdırılması və istifadəçilərin hüquqlarının qorunması baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən hüquqşünas Ayxan Məmmədli bildirib ki, AZS ISO/IEC 42001:2025 “İnformasiya texnologiyası – Süni intellekt – İdarəetmə sistemi” standartı süni intellekt sistemlərinin etik prinsiplərə uyğun şəkildə qurulması, tətbiqi və idarə olunması üçün nəzərdə tutulmuş beynəlxalq yanaşmanı milli müstəviyə daşıyır:

"Standartın mərkəzində insan hüquqlarına hörmət, şəffaflıq, izah edilə bilənlik, qərəzsizlik, təhlükəsizlik və ictimai rifaha zərər vurmamaq kimi etik prinsiplər dayanır. Lakin bu prinsiplərin hüquqi qüvvəyə malik olub-olmaması məsələsi onların tətbiqi mexanizminin hüquqi statusundan asılıdır".

Ayxan Məmmədli, hüquqşünas

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Respublikasının “Standartlaşdırma haqqında” Qanununa əsasən, dövlət standartları əsasən könüllü tətbiq olunur: 

"Onların hüquqi baxımdan məcburi qüvvəyə malik olması yalnız həmin standartların qanunvericilik aktları və ya icra hakimiyyəti qərarlarında məcburi şəkildə istinad edilməsindən sonra mümkündür. Hazırda AZS ISO/IEC 42001:2025 standartında yer alan etik prinsiplər Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan hüquqi aktlarında birbaşa hüquqi öhdəlik kimi təsbit olunmadığı üçün, onlar etik tövsiyələr kimi qiymətləndirilir və hüquqi məsuliyyət doğurmur".

Hüquqşünas bildirib ki, bununla belə, 2025–2028-ci illəri əhatə edən “Süni İntellekt Strategiyası” çərçivəsində bu cür etik və hüquqi çərçivələrin milli hüquq sisteminə inteqrasiyası nəzərdə tutulur. Bu isə gələcəkdə sözügedən etik prinsiplərin hüquqi norma kimi tanınaraq məcburi xarakter almasına zəmin yaradır:

"AZS ISO/IEC 42001:2025 standartında müəyyən olunmuş etik prinsiplər hazırkı mərhələdə Azərbaycan qanunvericiliyində hüquqi qüvvəyə malik deyildir, lakin dövlətin strateji yanaşmasına əsasən bu prinsiplərin qanunvericiliyə daxil edilməsi və məcburi hüquqi norma kimi tətbiqi perspektivdə mümkündür".

Əli Hüseynov