Elektron kitabxanaların informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması aktual məsələlərdəndir

Bakı, 11 iyun, AZƏRTAC

Elm və Təhsil Nazirliyinin İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun növbəti elmi seminarında intellektual elektron kitabxanalarda informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması məsələlərinə dair müzakirələr aparılıb.

Bu barədə AZƏRTAC-a institutdan məlumat verilib.

Elmi informasiya və elmmetriya şöbəsinin əməkdaşı Dilbər Əlizadə mövzuya dair çıxış edərək bildirib ki, informasiya təhlükəsizliyinin elektron kitabxanalarda təmin olunması müxtəlif təhdidlərə və risklərə qarşı mübarizə üsullarının həyata keçirilməsini tələb edir, bu risklər və təhdidlər də daxili və xarici faktorlarla əlaqəlidir. Qeyd edib ki, tədqiqatın aparılmasında əsas məqsəd intellektual elektron kitabxanalarda informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məsələlərini araşdıraraq qarşıya çıxan problemləri həll etmək, təhlükələrin qarşısını almaq üçün strategiyalar təqdim etmək və intellektual elektron kitabxananın informasiya təhlükəsizliyini təmin etmək üçün təkliflər işləməkdən ibarətdir.

İntellektual elektron kitabxanalarda təhlükəsizlik risklərindən bəhs edən məruzəçi söyləyib ki, buraya məlumatların məxfiliyinin, əqli mülkiyyət hüquqlarının pozulması, texniki hücumlar və kibertəhdidlər, insan amili və daxili təhdidlər, rəqəmsal savadlılığın aşağı olması, eləcə də texniki nasazlıqlar aiddir. O, həmçinin Azərbaycanda elektron kitabxanalarda informasiya təhlükəsizliyi məsələlərindən danışıb. Ölkəmizdə elektron kitabxanaların sayı artsa da, informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlərin tam şəkildə öz həllini tapmadığını deyən tədqiqatçı onu da əlavə edib ki, bir çox dövlət kitabxanalarının veb saytları müasir şifrələmə metodlarından istifadə etmir: “Orta məktəb və ali təhsil müəssisələrinin elektron platformalarında “admin” parolu ilə sistemə girişin mümkün olması halları aşkarlanıb ki, bu da istifadəçi məlumatlarının məxfiliyinə ciddi təhlükə yaradır”.

Sonra D.Əlizadə informasiya təhlükəsizliyi sahəsində texnoloji yanaşmalar haqqında məlumat verib. Qeyd edib ki, informasiya sistemlərinə icazəsiz daxilolmaların qarşısının alınmasında istifadəçilərin identifikasiya məsələsi əsas yer tutur: “İki və çox faktorlu autentifikasiya zamanı istifadəçilər sistemə daxil olarkən həm parol, həm də mobil cihazdan təsdiq tələb olunur. Biometrik metodlar vasitəsilə sistemin təhlükəsizlik səviyyəsini artırmaqla yanaşı, istifadəçi təcrübəsi də optimallaşdırılır”.

Məruzəçi elmi seminarda süni intellekt və maşın öyrənmə sistemləri, ehtiyat nüsxələmə və məlumat bərpa sistemləri, bulud texnologiyalarında təhlükəsizlik məsələlərindən də bəhs edib.

D.Əlizadə intellektual elektron kitabxanalarda təhlükəsizlik problemlərinin həlli üçün starteji yanaşmaların işlənilməsi və qabaqcıl təcrübələrin tətbiqinin vacib olduğunu qeyd edib. Elektron kitabxana istifadəçiləri və əməkdaşları üçün davamlı maarifləndirmə işlərinin aparılmasının zəruriliyini önə çəkib.

Sonda tədqiqatların nəticələrindən danışan məruzəçi bildirib ki, informasiya sızması, kibertəhdidlər, hüquqi boşluqlar və istifadəçi səhlənkarlığı elektron kitabxanaların təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir: “Xüsusilə, süni intellekt və digər müasir texnologiyaların tətbiqi təhlükəsizlik kontekstində yeni çağırışlar yaratmaqdadır. Bu sahədə olan problemlərin aradan qaldırılması üçün texnoloji həllərlə yanaşı, beynəlxalq standartlara uyğunlaşma və milli strategiyanın hazırlanması vacibdir”.

Daha sonra AMEA-nın vitse-prezidenti, institutun baş direktoru akademik Rasim Əliquliyev çıxış edərək elektron kitabxana mühitində informasiya təhlükəsizliyi məsələlərinin aktuallığından bəhs edib, bu istiqamətdə aparılan tədqiqatların davam etdirilməsinə dair təklif və tövsiyələrini səsləndirib. Kitabxana təyinatlı informasiya sisteminin əsas xüsusiyyətləri, çağırışları, tələbləri ilə bağlı araşdırmaların aparılması, onun arxitekturasının işlənilməsinin son dərəcə vacib olduğunu diqqətə çatdırıb.

Alim “Elektron kitabxana xüsusi təyinatlı informasiya sistemi kimi” və “Rəqəmsal kitabxana 4.0 problemləri” mövzusunda təqdiqatların aparılması və məqalələrin hazırlanmasının məqsədəuyğun olduğunu vurğulayıb.

Akademik R.Əliquliyev, həmçinin ölkənin kitabxana resurslarının data suverenliyi, kibersuverenliyi və rəqəmsal suverenliyinin təmin olunması istiqamətində tədqiqatların aparılmasının zəruri olduğunu bildirib.