“Əməkhaqqı əvvəlki rolunu itirə bilər”

Nobel mükafatı laureatı Daron Acemoğlu Elon Maskın “2036-cı ildə pulun əhəmiyyəti qalmayacaq” fikrinə sərt reaksiya verib.

Acemoğlu bildirib ki, əgər süni intellekt və robot texnologiyaları həqiqətən bolluq iqtisadiyyatı yaradacaqsa, Mask öz sərvətini 2036-cı ilə qədər müstəqil xeyriyyə fondlarına bağışlamağı öhdəsinə götürməlidir. O vurğulayıb ki, əsas məsələ təkcə istehsalın artması deyil, texnologiyanın yaratdığı sərvətin cəmiyyət daxilində necə bölüşdürülməsidir. Bu polemika süni intellektin gələcəkdə bərabər rifah yaradıb-yaratmayacağı ilə bağlı qlobal müzakirələri yenidən gündəmə gətirib.

Əgər süni intellekt gələcəkdə insan ehtiyaclarını demək olar ki, tam qarşılayacaq səviyyədə istehsal gücü yaratsa, həmin bolluq şəraitində sərvətin və hakimiyyətin kimlərin əlində cəmləşəcəyinə kim və hansı mexanizmlərlə nəzarət edəcək?

İqtisadçı Əli Səlimov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, son dövrlər süni intellektin iqtisadiyyata təsiri ilə bağlı müzakirələr daha çox texnologiyanın imkanları üzərində cəmləşsə də, əsl sual onun nə qədər istehsal edəcəyi deyil, yaratdığı dəyərin necə bölüşdürüləcəyidir.

“Nobel mükafatı laureatı Daron Acemoğlu ilə texnologiya sahibkarı Elon Mask arasında yaranan polemika da məhz bu fundamental məsələyə diqqət çəkir. Əgər süni intellekt gələcəkdə insan ehtiyaclarını minimum xərc hesabına qarşılaya biləcək qədər məhsuldarlıq yaradacaqsa, bu, avtomatik olaraq hamının rifahının artacağı anlamına gəlmir”, – deyə o bildirib.

Tarix göstərir ki, texnoloji inqilablar istehsalın həcmini artırsa da, onların sosial nəticələri iqtisadi institutlardan və dövlət siyasətindən asılı olub. Sənaye inqilabı məhsuldarlığı dəfələrlə yüksəltdi, lakin əmək hüquqları, sosial təminat və rəqabət qanunvericiliyi formalaşana qədər əldə olunan gəlirin böyük hissəsi məhdud sahibkar qruplarının əlində cəmləşmişdi. Süni intellekt də oxşar ssenarini daha sürətli şəkildə təkrarlaya bilər.

“Bu gün artıq süni intellekt sistemlərinin hazırlanması üçün tələb olunan hesablama infrastrukturu, məlumat bazaları və yüksək məhsuldarlıqlı çiplər əsasən az sayda qlobal texnologiya şirkətlərinin nəzarətindədir. Nəticədə gələcəyin əsas istehsal vasitələri də məhz həmin şirkətlərin əlində cəmləşə bilər. Belə olan halda, istehsal xərcləri azalsa və iqtisadiyyat daha çox məhsul istehsal etsə belə, bu sərvətin cəmiyyətə bərabər paylanacağına dair heç bir iqtisadi zəmanət yoxdur”, – deyə o bildirib.

İqtisadçı hesab edir ki, daha ciddi suallardan biri də əmək bazarının gələcəyidir. Əgər süni intellekt və robot texnologiyaları yalnız fiziki deyil, intellektual əməyin də əhəmiyyətli hissəsini əvəz edərsə, gəlirlərin ənənəvi mənbəyi olan əməkhaqqı əvvəlki rolunu itirə bilər. Mövcud iqtisadi sistem isə məhz insanların işləməsi və əldə etdikləri gəlir üzərində qurulub. İş yerlərinin azalması baş verdikdə isə istehlakın necə qorunacağı, sosial təminatın hansı mənbələr hesabına maliyyələşəcəyi və vergi sisteminin necə dəyişəcəyi gələcəyin əsas iqtisadi çağırışları olacaq.

“Bu şəraitdə tez-tez universal baza gəliri modeli müzakirə edilir. Lakin bu yanaşma da bütün problemləri həll etmir. İnsanların yalnız dövlət transferlərindən asılı vəziyyətə düşməsi uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi fəallığı zəiflədə, sosial motivasiyanı dəyişdirə və siyasi asılılıq risklərini artıra bilər. Digər tərəfdən, texnologiyanın yaratdığı yüksək gəlirlərin cəmiyyətlə bölüşdürülməməsi gəlir bərabərsizliyini daha da dərinləşdirə və sosial gərginliyi artıra bilər”, – deyə o bildirib.

Əli Səlimov hesab edir ki, ümumiyyətlə, gələcəyin əsas müzakirəsi süni intellektin insanlardan daha ağıllı olub-olmaması deyil. Əsas məsələ onun yaratdığı iqtisadi dəyərin kimlərin nəzarətində olacağı, bu sərvətin hansı prinsiplərlə bölüşdürüləcəyi və texnoloji inkişafın sosial ədaləti gücləndirən, yoxsa bərabərsizliyi dərinləşdirən amilə çevriləcəyidir.

Süni intellekt bolluq iqtisadiyyatı yarada bilər, lakin həmin bolluğun bütün cəmiyyət üçün rifaha çevrilməsi yalnız düzgün iqtisadi institutlar, şəffaf tənzimləmə və inklüziv siyasət vasitəsilə mümkün olacaq.

İradə Cəlil, Bizimyol.info