Əsas səhv harda başlayır və harda dayanmaq lazımdır? Mark Tvenin məsləhəti

"Əgər hər dəfə özünüzü çoxluğun tərəfində görürsünüzsə, dayanıb düşünməyin vaxtıdır". Bunu məşhur yazıçı Mark Tven deyirdi. 

Bu ifadə sadəcə mübahisə həvəskarları üçün şüar deyil. O, kütlələrin çox vaxt tam əminliklə yanlış inanclara qapılmasını müşahidə edən bir yazıçının dəqiq diaqnostik yanaşması idi.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Mark Tven çoxluğun həmişə səhv olduğunu demirdi. O, daha narahatedici bir məqama diqqət çəkirdi: çoxluğun razılığı insanların öz fikirlərini yoxlamağı dayandırdığı bir vəziyyət yaradır. Razılaşma rahatlıq verir, lakin onun fikrincə, məhz bu rahatlıq düşüncənin dayandığı yerdir.

Burada əsas məqam "dayanmaq” sözüdür. O, insanları hər populyar fikirdən imtina etməyə çağırmırdı. Əksinə, çoxluğun fikri ilə razılaşmağın özü şübhə üçün səbəb kimi qəbul edilməli idi.

Bu nə deməkdir?

Əksər insanlar geniş razılığı sübut kimi qəbul edir. Əgər hamı eyni şeyə inanırsa, bu, doğru kimi görünür. Lakin Tven bunun əksini düşünürdü: kütləvi razılıq düşüncəni dayandırmaq üçün siqnaldır.

Çoxluğun fikri adətən müstəqil analiz nəticəsində formalaşmır. O, sosial təqlid, uyğunlaşma və münaqişədən qaçma instinkti ilə yaranır. İnsanlar çox vaxt fərqli düşünməkdən çəkinirlər, çünki bu, sosial risk yaradır.

Çoxluq gündəlik məsələlərdə çox vaxt haqlı ola bilər. Lakin eyni zamanda ən az yoxlanılmış inanclar da məhz çoxluğun içində gizlənir. Razılaşma artdıqca, tənqidi düşünməyə ehtiyac azalır.

Mark Tven ABŞ cəmiyyətində köləlik, imperialist siyasət və sosial ikiüzlülüyün geniş dəstək gördüyü dövrləri müşahidə etmişdi. O, kütlənin həmişə etibarlı olmadığını düşünürdü.

Fikrin kökləri

Mark Tven XIX əsrdə yaşamış amerikalı yazıçı, satirik və ictimai tənqidçi idi. Onun əsərləri konformizm və kütləvi düşüncəyə qarşı güclü tənqid kimi qəbul olunur. "Hekleberri Finnin macəraları” əsəri də cəmiyyətin qəbul etdiyi dəyərlərin hər zaman doğru olmadığını göstərir.

O, sosial razılığın necə formalaşdığını yaxşı anlayırdı: vərdiş, təkrar və fərqli düşünənlərin dolayı yolla cəzalandırılması. Tven bu mexanizmi daim tənqid edirdi.

Onun fikrini qısa şəkildə ifadə edən məşhur yanaşması belədir: təhlükə bilmədiklərimizdə deyil, əmin olduğumuz, lakin yanlış olan şeylərdədir.

İkinci baxış

Tvenin başqa bir fikri də bu yanaşmanı tamamlayır: "Sizi çətin vəziyyətə salan bilmədikləriniz deyil, doğru olduğuna tam əmin olduğunuz, lakin səhv olan şeylərdir".

Bu fikir göstərir ki, problem çox vaxt sual verməməklə başlayır. İnsan öz əminliyini yoxlamadığı anda səhv daha möhkəmlənir.

Bu yanaşma birlikdə düşüncənin tam dövrünü izah edir: razılaşmanı siqnal kimi görmək və öz əminliklərini daim yoxlamaq.

Bunu necə tətbiq etmək olar?

Razılığı nəticə kimi yox, siqnal kimi qəbul etmək lazımdır. Əgər hamı ilə eyni fikirdəsinizsə, "Mən bunu həqiqətən düşünürəm, yoxsa sadəcə razılaşmaq daha asandır?” sualını vermək vacibdir.

Qazanılmış konsensusla miras qalmış fikri ayırmaq lazımdır. Bəzi fikirlər ciddi yoxlamadan keçib və doğrudur. Digərləri isə sadəcə uzun müddətdir sorğulanmır.

Ən vacib məqam isə odur ki, sosial risk yaradan fikir ayrılığı çox vaxt daha ciddi yoxlama tələb edən mövqeləri göstərir.

Aydın