Evləndikdən sonra arvadının evinə köçməlisən İrokezlər kimdir? KONKRET

Hər iki dünya müharibəsi zamanı irokezlər Almaniyaya müharibə elan etdilər. Bu, ilk baxışdan qəribə görünsə də, özünü müstəqil siyasi qurum hesab edən və heç vaxt rəsmi şəkildə fəth edilmədiyini iddia edən bir xalq üçün prinsipial məsələ idi. Altı Millət Konfederasiyası əsrlər boyu öz muxtariyyətini qorumuş, Britaniya tacı ilə diplomatik münasibətlər qurmuşdu. Buna görə də dünya miqyaslı münaqişələrdə öz mövqeyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək istəyirdi. Onların yanaşmasına görə, beynəlxalq münasibətlərin subyekti olan hər bir siyasi qurum müharibəyə qoşulmaq və ya bitərəf qalmaq barədə qərarı özü verməlidir.

Yerli xalqları çox vaxt meşələrdə yaşayan, müstəmləkəçiliyin gəlişini gözləyən və tarix boyu dəyişməz qalan icmalar kimi təsəvvür edirlər. Halbuki irokezlərin tarixi bunun tam əksini göstərir. 1534–1701-ci illər arasında onlar geniş ərazilərdə hərəkət edir, siyasi və iqtisadi təsirlərini artırır, öz ərazi anlayışlarını yalnız yaşayış məntəqələri ilə məhdudlaşdırmırdılar. Onların gücü müəyyən bir coğrafi nöqtəyə bağlılıqdan deyil, geniş məkan üzərində hərəkət etmək və həmin məkanı nəzarətdə saxlamaq bacarığından qaynaqlanırdı.

Avropalıların gəlişindən əvvəl irokezlərin yaşayış məskənləri, əsasən, çayların yaxınlığında yerləşən müdafiəyə əlverişli yüksəkliklərdə salınırdı. Tipik möhkəmləndirilmiş irokez kəndi nisbətən kiçik olsa da, təxminən iki min nəfəri yerləşdirə bilirdi. Lakin yaşayış məntəqəsinin ətrafındakı əkin sahələri, ov əraziləri, müdafiə zonaları və digər resursları əhatə edən ümumi məkan qat-qat geniş idi. Belə bir əraziyə sahib olmaq daimi nəzarət, patrul xidməti və diplomatik əlaqələr tələb edirdi. İrokezlər üçün hərəkətlilik zəiflik deyil, güc mənbəyi idi.

Uzun ev: irokez cəmiyyətinin əsas dayağı

İrokezlərin sosial həyatının fiziki və mənəvi mərkəzi uzun evlər idi. Onların dilində “qanonsyonni” adlandırılan bu tikililər taxta karkasdan hazırlanır, qarağac qabığı ilə örtülürdü. Uzunluğu 30–70 metrə, eni isə 8–10 metrə çatan belə evlərdə bir neçə nəsil birlikdə yaşayırdı.

Bir uzun evdə on ikiyə qədər yaşayış bölməsi yerləşə, ümumilikdə təxminən 120 nəfər məskunlaşa bilərdi. Bu insanların böyük əksəriyyəti qadınlar və ana xətti üzrə qohum olan uşaqlar idi. Kişilər isə başqa klanlardan ailəyə qoşulurdular.

İrokez cəmiyyətində matrilokal yaşayış qaydası mövcud idi: kişi evləndikdən sonra arvadının ailəsinin yaşadığı uzun evə köçürdü. Qohumluq əlaqələri və klana mənsubiyyət də ana xətti ilə müəyyənləşdirilirdi. Başqa sözlə, insan doğulduğu andan anasının klanına aid sayılırdı.

İrokezlər Tısbağa, Ayı, Canavar, Maral, Qunduz və digər heyvan adları daşıyan klanlara bölünürdülər. Eyni klanın üzvləri arasında nikah qadağan idi. Bu sistem təkcə ailə münasibətlərini deyil, həm də geniş ərazilərdə sosial əlaqələri tənzimləyirdi.

Məsələn, Tısbağa klanına mənsub bir irokez yüzlərlə kilometr uzaqdakı başqa yaşayış məntəqəsinə getsə belə, orada eyni klanın üzvlərinin evində sığınacaq və yemək tapa bilərdi. Bu, müasir anlamda geniş sosial təminat şəbəkəsini xatırladan olduqca effektiv qohumluq sistemi idi.

Qadınların hakimiyyəti və siyasi təsiri

İrokez cəmiyyətində qadınların mövqeyi Avropa cəmiyyətlərinin ənənəvi təsəvvürlərindən ciddi şəkildə fərqlənirdi. Torpaq, əkin sahələri və uzun evlər qadınların nəzarətində idi. Kənd təsərrüfatının əsas yükünü də onlar daşıyırdılar.

Ailə planlaşdırılması məsələsinə də xüsusi diqqət yetirilirdi. Uşaqların sayı ailənin iqtisadi imkanları və qadınların təsərrüfat işləri nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilirdi. Mənbələrdə doğuşlar arasında fasilələrin saxlanılması və hamiləliyin qarşısının alınması üçün müxtəlif bitkilərdən istifadə edilməsi barədə məlumatlar var.

Qadınların təsiri yalnız ailə və təsərrüfatla məhdudlaşmırdı. Klanın yaşlı qadınları şurada onları təmsil edən başçıları seçir, həmin şəxslər öz vəzifələrini layiqincə yerinə yetirmədikdə isə onları vəzifədən uzaqlaşdırmaq hüququna malik olurdular.

Beləliklə, siyasi hakimiyyətin legitimliyi müəyyən mənada qadınların iradəsindən asılı idi.

Üstəlik, qadınlarla kişilərin fəaliyyət sahələri arasında sərt sərhədlər mövcud deyildi. Qadınlar ticarətdə iştirak edir, ov yürüşlərinə qoşulur, kanoelərlə səfər edir, hərbi ekspedisiyalarda iştirak edir və böyük şuralarda çıxış edirdilər. Torpağa və ərzaq istehsalına nəzarət edən qadınların müharibə və sülh məsələlərində də ciddi söz sahibi olması təbii idi.

Matəm müharibələri: itkilərin əvəzini necə alırdılar?

İrokezlərin tarixində müharibə yalnız ərazi və resurs uğrunda mübarizə vasitəsi deyildi. O, həm də mürəkkəb sosial və mənəvi sistemin bir hissəsi idi.

Ənənəvi inanclara görə, hər bir insanın ölümü xalqın ümumi mənəvi gücünü zəiflədir, itirilən insanın yeri doldurulmalı idi. Bu düşüncə sonradan “matəm müharibələri” adlandırılan ənənənin formalaşmasına səbəb olmuşdu.

Yaxınlarını itirən ailələr yas saxlayır, gündəlik həyatın bəzi qaydalarından imtina edir, üzlərinə kül sürtürdülər. Daha sonra klan anaları döyüşçülərə vampum qurşaqları verərək onları əsir gətirmək üçün yürüşə göndərirdilər.

Əsir götürülənlərin taleyini kəndə gətirildikdən sonra yaşlı qadınlar müəyyən edirdilər. Bəziləri ağır işgəncələrə məruz qalır, bəziləri isə öldürülürdü. Ayrı-ayrı hallarda ritual adamyeyənlik faktları da qeydə alınmışdı.

Lakin əsirlərin hamısını öldürmürdülər. Onların bir hissəsi övladlığa götürülürdü. Bu proses də özünəməxsus mərasimlə müşayiət olunurdu: əvvəlcə əsir döyülür, sonra isə simvolik şəkildə xilas edilir, yuyulur, itirilmiş qohumun adı ona verilir və ailənin üzvü kimi qəbul olunurdu.

Beləliklə, dünənki düşmən yeni ailənin üzvünə çevrilə bilirdi. Bu, irokezlərin demoqrafik itkiləri kompensasiya etmək və cəmiyyətin say tərkibini qorumaq üçün istifadə etdiyi mexanizmlərdən biri idi.

Beş milləti birləşdirən Böyük Sülh Liqası

Zaman keçdikcə beş irokez xalqı – mohauklar, oneydalar, onondaqalar, kayuqalar və senekalar arasındakı daxili münaqişələr bütün konfederasiyanın gələcəyini təhlükə altına aldı.

Şifahi ənənə bu qarşıdurmaların dayandırılmasını Deqanavida və Hiavata adlı iki tarixi-mifoloji şəxsiyyətin fəaliyyəti ilə əlaqələndirir. Rəvayətə görə, onların əsas məqsədi irokez xalqlarını birləşdirmək və davamlı müharibələrə son qoymaq idi.

Bu prosesdə onondaqa tayfasının başçısı Tadodaxo da mühüm rol oynayırdı. Rəvayətlərdə o, qorxunc və qüdrətli bir şəxs kimi təsvir olunur. Deqanavida və Hiavatanın onu sülh ideyasına inandırmasından sonra beş xalqın birləşməsi mümkün oldu.

Beləliklə, Böyük Sülh və Güc Liqası – İrokez Konfederasiyası yarandı. Onun dəqiq yaranma tarixi mübahisəlidir. Tədqiqatçılar bu hadisəni, əsasən, XV–XVI əsrlər arasındakı dövrlə əlaqələndirirlər.

Konfederasiyanın quruluşu simvolik baxımdan vahid uzun evi xatırladırdı. Mohauklar şərq qapısının, senekalar qərb qapısının qoruyucuları hesab olunurdular. Onondaqalar isə mərkəzi ocağın mühafizəsinə cavabdeh idilər.

Böyük Şura 50 sachemdən – irsi siyasi başçıdan ibarət idi. Onların sayı beş xalq arasında bölüşdürülmüşdü:

* Mohauklar – 9 nümayəndə;

* Oneydalar – 9 nümayəndə;

* Onondaqalar – 14 nümayəndə;

* Senekalar – 8 nümayəndə;

* Kayuqalar – 10 nümayəndə.

Konfederasiyanın əsas qərarvermə prinsipi yekdillik idi. İrokezlər çoxluğun azlığa öz iradəsini qəbul etdirməsini düzgün hesab etmirdilər. Buna görə də mühüm məsələlər bütün tərəflərin razılığı əldə olunana qədər müzakirə edilirdi.

Əgər razılıq əldə olunmurdusa, məsələ təxirə salına və ya ayrı-ayrı xalqların müstəqil qərarına buraxıla bilərdi. Bu sistem tələsik qərarların qarşısını alır, konfederasiyanın daxili tarazlığını qoruyurdu.

Sülhün diplomatik mexanizmi

İrokezlərin daxili sabitliyini qoruyan əsas institutlardan biri Başsağlığı Mərasimi idi.

Bir başçının və ya nüfuzlu şəxsin ölümü qonşu xalqlara qarşı yeni müharibə üçün əsas sayılmaq əvəzinə, mərasimlər vasitəsilə qarşılanırdı. Bu mərasimlərdə tərəflər simvolik olaraq bir-birinin göz yaşlarını silir, qulaqlarını açır və itirilmiş səslərini bərpa edirdilər.

Başqa sözlə, məqsəd yas içində olan tərəfi sakitləşdirmək və münaqişənin yeni qanlı qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaq idi.

Bu ənənə irokezlərin siyasi mədəniyyətində sülhün qorunması üçün mühüm mexanizmə çevrildi. XVII əsrdə fransız yezuitləri də Onondaqanı müxtəlif irokez xalqlarının nümayəndələrinin toplaşdığı, mübahisələrin müzakirə olunduğu siyasi mərkəz kimi təsvir edirdilər.

Avropalıların gəlişi və irokezlərin böyük ekspansiyası

İrokezlərin qurduğu sistem XVII əsrdə ciddi sınaqla üzləşdi. Fransızların, ingilislərin və hollandların Şimali Amerikaya gəlişi ilə bölgədə yalnız yeni silahlar və ticarət imkanları deyil, həm də əvvəllər yerli əhali arasında geniş yayılmayan yoluxucu xəstəliklər meydana çıxdı.

1630-cu illərdən başlayaraq çiçək xəstəliyi və digər epidemiyalar yerli xalqlar arasında ağır itkilərə səbəb oldu.

Lakin irokezlər bu vəziyyətdə passiv mövqe tutmadılar. Əksinə, mövcud siyasi və hərbi mexanizmlərindən istifadə edərək ərazilərini genişləndirməyə başladılar.

1635–1649-cu illərdə onlar qonşu xalqlara qarşı genişmiqyaslı hərbi yürüşlər həyata keçirdilər. Məqsəd yalnız yeni ərazilər əldə etmək deyildi. İnsan resurslarının azalmasını kompensasiya etmək, əsirləri cəmiyyətə inteqrasiya etmək və iqtisadi mövqeləri möhkəmləndirmək də bu siyasətin mühüm tərkib hissəsi idi.

1650–1660-cı illərdə əsirlərin və başqa xalqların nümayəndələrinin irokez cəmiyyətinə inteqrasiyası daha geniş miqyas aldı. Uzun evlər bu prosesdə mühüm rol oynayırdı. Yeni gələnlər ailə və klan sisteminə daxil edilir, irokez dilini və sosial qaydalarını öyrənirdilər.

Bu siyasət nəticəsində müxtəlif yerli xalqların nümayəndələri tədricən irokez cəmiyyətinin bir hissəsinə çevrilirdilər. Beləliklə, konfederasiya hərbi itkilərini yalnız təbii artımla deyil, həm də assimilyasiya yolu ilə kompensasiya edirdi.

Diplomatiya və informasiya üzərində nəzarət

Xarici təhlükələrin artması İrokez Liqasının siyasi mahiyyətini də dəyişdirdi. Əvvəllər əsasən daxili sülhü qorumağa xidmət edən qurum tədricən vahid xarici siyasət aparan konfederasiyaya çevrildi.

Onondaqa rəhbərləri bu prosesdə xüsusi rol oynayırdılar. Onlar anlayırdılar ki, beş xalqın hər biri fransızlar və ingilislərlə ayrıca danışıqlar apararsa, konfederasiyanın birliyi zəifləyəcək.

İrokezlər əsas nəqliyyat yollarına, ticarət marşrutlarına və informasiya axınlarına nəzarət etməyə çalışırdılar. Niaqara bölgəsi, Şamplen gölü və Rişelye çayı istiqamətindəki yollar onlar üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

Məlumatların sürətli ötürülməsi üçün estafet sistemi də mövcud idi. Xüsusi hazırlanmış qaçışçılar yaşayış məntəqələri arasında xəbərləri qısa müddətdə çatdırırdılar. Ərazilərinə gələn avropalı tacirlər və diplomatlar isə yerli hakimiyyətin diqqətindən kənarda qalmırdılar.

İrokezlər, əslində, yazılı bürokratiyaya əsaslanmayan, lakin özünəməxsus idarəçilik və diplomatik nəzarət sisteminə malik idilər. Onlar müqavilələri və siyasi razılaşmaları vampum qurşaqları, mərasimlər və natiqlərin yaddaşı vasitəsilə qoruyurdular.

1677-ci ildə Nyu-York qubernatoru Edmund Androsun təşəbbüsü ilə keçirilən danışıqlar bu diplomatik gücün mühüm nümunələrindən biri oldu. İrokezlər ingilis koloniyaları ilə əlaqələrini genişləndirərək “Razılıq Zənciri” adlandırılan diplomatik sistemin formalaşmasına töhfə verdilər.

Bu münasibətlər irokezlərə digər yerli xalqlar üzərində vasitəçilik və siyasi təsir imkanları qazandırırdı. İngilislər üçün bu, sərhəd bölgələrində sabitliyi təmin etmək vasitəsi idi. İrokezlər isə öz növbəsində Avropa güclərinin diplomatik rəqabətindən istifadə edərək mövqelərini möhkəmləndirirdilər.

Avropa imperiyaları arasında çətin seçim

Fransa və İngiltərənin Şimali Amerikadakı rəqabəti gücləndikcə irokezlərin balans siyasəti daha mürəkkəb xarakter aldı.

1684-cü ildə Onondaqa başçısı Otreuti (Böyük Ağız) Yeni Fransanın qubernatoru ilə görüşündə konfederasiyanın müstəqil mövqeyini açıq şəkildə ifadə etdi. O, irokezlərin istədikləri əraziyə getmək, istədikləri tərəflə ticarət aparmaq hüququna malik olduğunu vurğulayırdı.

Onun mesajı aydın idi: irokezlər heç bir Avropa monarxının təbəəsi deyildilər və öz siyasi qərarlarını müstəqil qəbul edirdilər.

1680–1690-cı illərdə baş verən ağır müharibələr konfederasiyanın hərbi potensialına ciddi zərbə vursa da, diplomatik bacarığı daha da ön plana çıxdı.

1701-ci ildə Böyük Sülh Razılaşması imzalandı. İrokezlər fransızlarla və ingilislərlə paralel danışıqlar apararaq hər iki tərəflə münasibətlərini tənzimləməyə çalışdılar.

Razılaşmanın əsas məqsədi gələcək ingilis-fransız müharibələrində bitərəf qalmaq, eyni zamanda qərb ərazilərində ovçuluq və ticarət imkanlarını qorumaq idi.

İrokezlər bəzi qərb əraziləri üzərində nominal iddialarından diplomatik güzəşt kimi istifadə etdilər. Beləliklə, artıq hərbi baxımdan tam nəzarət edə bilmədikləri torpaqlar məsələsində Avropa gücləri ilə münasibətlərini qorumağa çalışdılar.

Bu, zəifləmiş hərbi potensialı diplomatik manevrlərlə kompensasiya etmək cəhdi idi.

Beş millət altı millətə çevrilir

1701-ci il razılaşmasından sonra konfederasiya müəyyən müddət nisbi sabitlik əldə etdi.

1722-ci ildə Virciniya və Şimali Karolina istiqamətindən şimala köç edən tuskarora xalqı İrokez Liqasına qoşuldu. Bununla da Beş Millət Altı Millətə çevrildi.

Lakin tuskaroralar Böyük Şurada ayrıca siyasi nümayəndəlik əldə etmədilər. Onların maraqları əsasən oneyda nümayəndələri vasitəsilə təmsil olunurdu.

Bu qərar konfederasiyanın mövcud siyasi quruluşunu qorumaqla yanaşı, yeni gələn xalqa müdafiə və sığınacaq təmin etməyə imkan verdi.

### Amerika İnqilabı: konfederasiyanın parçalanması

1775-ci ildə Amerika koloniyalarının Kontinental Konqresi irokezlərə müraciət edərək onları İngiltərəyə qarşı başlanacaq müharibədə bitərəf qalmağa çağırdı. Münaqişəni hətta “ailədaxili çəkişmə” kimi təqdim edirdilər.

Lakin irokezləri bu müharibədən kənarda saxlamaq mümkün olmadı.

Amerika İnqilabı konfederasiyanın tarixində ən ağır dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi. Əsrlər boyu yekdillik prinsipi ilə fəaliyyət göstərən Liqa ilk dəfə ciddi daxili parçalanma ilə üzləşdi.

Mohauklar, onondaqalar, kayuqalar və senekaların böyük hissəsi Britaniya tacını dəstəklədiyi halda, oneydalar və tuskaroralar amerikalıların tərəfinə keçdilər.

1777-ci ildə konfederasiyanın mərkəzi şurasının fəaliyyəti faktiki olaraq dayandı. Bir vaxtlar vahid siyasi iradə ilə hərəkət edən xalqlar indi bir-birinə qarşı düşərgələrdə yer almışdılar.

1783-cü ildə ABŞ ilə İngiltərə arasında imzalanan Paris müqaviləsi irokezlərin taleyini daha da ağırlaşdırdı. İngilislər öz yerli müttəfiqlərinin maraqlarını nəzərə almadan onların yaşadıqları ərazilərin böyük hissəsinin yeni Amerika dövlətinin nəzarətinə keçməsinə razılıq verdilər.

Cozef Brantın rəhbərliyi ilə irokezlərin bir hissəsi Kanadaya köçdü. Britaniya hakimiyyəti onlara Ontarioda, Qrand-River ətrafında torpaq ayırdı.

ABŞ ərazisində qalanlar isə sonrakı illərdə Fort Stanviks (1784) və Kanandayqua (1794) müqavilələri ilə torpaqlarının mühüm hissəsini itirdilər.

Beləliklə, konfederasiya yeni dövlət sərhədləri ilə parçalandı. Kanada və ABŞ ərazisində yaşayan irokezlər fərqli siyasi və hüquqi şəraitdə fəaliyyət göstərməyə başladılar.

Gözəl Göl və yeni dini-ictimai hərəkat

XVIII əsrin sonlarında irokezlərin gələcəyi olduqca qeyri-müəyyən görünürdü. Ənənəvi ovçuluq, hərbi fəaliyyət və diplomatiya imkanlarının məhdudlaşdırılması kişilərin cəmiyyətdəki rolunu zəiflətdi. Ərazi itkisi, iqtisadi çətinliklər və sosial böhran alkoqolizmin yayılmasına da şərait yaratdı.

Məhz belə bir dövrdə Seneka xalqının nümayəndəsi Gözəl Göl (Handsome Lake) meydana çıxdı.

1799-cu ildə bir sıra dini görüntülərdən sonra o, Qaiviio (Gaiwi’io) adlanan dini-əxlaqi hərəkatın əsasını qoydu. Hərəkatın başlıca məqsədi irokezləri mənəvi və sosial tənəzzüldən xilas etmək idi.

Gözəl Göl xalqını ənənəvi həyat tərzinin bəzi elementlərinə yenidən baxmağa çağırırdı. O, kişilərin əkinçiliklə məşğul olmasını, ailələrin təsərrüfat müstəqilliyini gücləndirməsini, alkoqoldan uzaq durmasını və sosial məsuliyyətin artırılmasını vacib sayırdı.

Yeni təlim ailə münasibətlərində də dəyişiklikləri təşviq edirdi. Ənənəvi matrilokal sistemin təsiri müəyyən qədər zəifləyir, kişi və arvadın birgə təsərrüfatına əsaslanan ailə modeli ön plana çıxırdı.

Bu dəyişikliklər irokez cəmiyyətinin böhran şəraitində özünü yenidən qurmaq cəhdi idi. Gözəl Gölün hərəkatı xalqın dini və mədəni kimliyinin qorunmasında mühüm rol oynadı.

### Assimilyasiya siyasətinə qarşı müqavimət

XIX və XX əsrlərdə ABŞ hakimiyyəti irokezlərin ənənəvi idarəçilik və torpaq mülkiyyəti sistemini dəyişdirməyə çalışırdı.

Ənənəvi kollektiv mülkiyyətin əvəzinə fərdi torpaq sahibliyinin təşviqi, ailə strukturlarına müdaxilə və yerli idarəçilik institutlarının zəiflədilməsi bu siyasətin əsas istiqamətləri idi.

1924-cü ildə ABŞ Konqresi yerli xalqların nümayəndələrinə vətəndaşlıq hüququ verdi. Lakin irokezlərin bir hissəsi bunu öz suverenlik və siyasi müstəqillik ənənələri ilə ziddiyyət təşkil edən addım kimi qəbul edirdi.

1948-ci ildə Nyu-York ştatının rezervasiyalardakı cinayət işləri üzrə yurisdiksiyasının genişləndirilməsi də yerli idarəçilik məsələlərində yeni mübahisələr yaratdı.

Bütün bu təzyiqlərə baxmayaraq, irokezlər öz milli kimliklərini və ənənəvi siyasi institutlarını qorumağa davam etdilər.

Kanadada Qrand-River ərazisində fəaliyyət göstərən Konfederasiya Şurası irokezlərin ənənəvi siyasi qurumlarından biri kimi mövcudluğunu saxladı. ABŞ ərazisində də paralel idarəçilik strukturları fəaliyyətini davam etdirdi.

Klan sistemi, vampum ənənəsi və uzun ev anlayışı onların siyasi və mədəni yaddaşının ayrılmaz hissəsi olaraq qaldı.

### İrokezlər niyə Almaniyaya müharibə elan etdilər?

Bütün bu tarixi proseslər irokezlərin özlərini niyə müstəqil siyasi subyekt hesab etdiklərini anlamağa kömək edir.

Altı Millət Konfederasiyası Birinci və İkinci dünya müharibələri zamanı Almaniyaya qarşı müharibə elan etdiyini bəyan etmişdi. Bu addımlar onların öz siyasi statusunu və xarici siyasət yürütmək hüququnu nümayiş etdirmək istəyinin ifadəsi kimi təqdim olunurdu.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə söhbət Almaniya İmperiyasından, İkinci Dünya müharibəsində isə nasist Almaniyasından gedirdi.

İrokezlərin yanaşması ondan ibarət idi ki, onlar Britaniya və ya ABŞ-ın siyasi qərarlarının avtomatik icraçısı deyillər. Öz ənənələrinə, siyasi institutlarına və diplomatik iradələrinə əsaslanaraq beynəlxalq hadisələrə münasibət bildirmək hüquqlarını qoruyurlar.

Bu hadisələrin hüquqi baxımdan necə qiymətləndirilməsi ayrıca müzakirə mövzusudur. Çünki Altı Millət Konfederasiyasının beynəlxalq hüquqda dövlət kimi tanınması məsələsi ilə onun özünü suveren siyasi qurum hesab etməsi eyni anlayışlar deyil.

Lakin burada əsas məqam başqadır: irokezlər əsrlər boyu öz siyasi kimliklərini qorumağa çalışıblar. Onlar müxtəlif imperiyalarla danışıqlar aparıb, müharibələrə qoşulub, müqavilələr imzalayıb, ərazilərini itirib və yeni şəraitə uyğunlaşaraq yenidən təşkilatlanıblar.

Bir vaxtlar Şimali Amerikanın ən güclü yerli konfederasiyalarından birini yaratmış bu xalqın tarixi göstərir ki, siyasi müstəqillik yalnız əraziyə və hərbi gücə malik olmaqla ölçülmür. Bəzən onun ən mühüm göstəricisi özünü ayrıca siyasi birlik kimi qəbul etmək, qərarlarını müstəqil vermək və əsrlər boyu kollektiv kimliyini qorumaq iradəsidir.

İrokezlərin uzun evi yalnız keçmişdə insanların yaşadığı taxta tikili deyildi. O, bir xalqın birliyini, siyasi yaddaşını və özünüidarə ənənəsini ifadə edirdi. Onların tarixində imperiyalar dəyişdi, sərhədlər çəkildi, müharibələr başlandı və bitdi. Lakin uzun evin ideyası yaşamaqda davam etdi.

Natiq Səlim,
KONKRET.az
Mənbələr:

* Jon Parmenter (2008), The Changing Shape of Iroquoia, 1600–1701.

* Daniel P. Barr (2006), Unconquered: The Iroquois League at War in Colonial America.

* Dean R. Snow (1994), The Iroquois.

* James W. Bradley (2007), Onondaga and Empire.

* Michael G. Johnson (2003), Tribes of the Iroquois Confederacy.

* Nancy Bonvillain (1992), The Mohawk.

* Francis Jennings (1985), The History and Culture of Iroquois Diplomacy.