Fransada təlatüm yelləri

2025-ci ilin ilk sorğuları göstərir ki, fransızları üç məsələ narahat edir: Fransua Bayrunun yeni hökumətinin gələcəyi, əvvəlki kimi zəif, parlamentdəki üç hissəyə bölünmüş vəziyyət və bu, onun yeni hökumətə çevrilməsinə səbəb ola bilər. Prezident Makronun mümkün istefasını indi təkcə onun siyasi rəqibləri deyil, həm də ölkənin əksəriyyəti istəyir. Prezident Emmanuel Makronun ənənəvi Yeni il nitqi keçən illə müqayisədə daha az inamlı səslənib. Bir anda bir neçə əsas telekanalda yayımlanmasına baxmayaraq, o, cəmi 9,7 milyon tamaşaçı cəlb edə bilib - 2024-cü ilin astanasında olduğundan yarım milyon az. Lakin prezidentin qısa nitqində hələ də müzakirə olunmaqda olan bir neçə sürpriz var.

Makron təkcə siyasi vəziyyətin qeyri-sabitliyini deyil, həm də buna görə birbaşa məsuliyyətini qeyd edib: “Etiraf etməliyəm ki, parlamentin buraxılması Assambleyaya hazırda fransızlar üçün həll yollarından daha çox fikir ayrılığı gətirdi”. Prezidentin parlamentdəki parçalanmanın həllinə kömək edəcəyinə ümid etdiyi tədbirlər “sakitlikdən daha çox qeyri-sabitlik yaradıb”. Bununla belə, prezident öz məsuliyyətini bəyan etməklə kifayətlənməyib. Həmvətənlərini təşvişə salaraq, “fransızları “həlledici məsələlər”də danışmağa məcbur etmək” üçün tezliklə ölkəyə müraciət edəcəyinə söz verib.

“Le Figaro” qəzetinin keçirdiyi “Odoxa-Backbone” sorğusuna görə, fransızların 86%-i dekabrda təyin olunan baş nazir Fransua Bayrunun istefasının qaçılmaz olduğuna inanır. Milli Assambleyada səs çoxluğu olmadan onun hökuməti təyin olunduqdan üç ay sonra etimadsızlıq səsverməsi ilə üzləşən Baş nazir Mişel Barnierin əvvəlki kabinetinin taleyini təkrarlamaq riski daşıyır. Parlamentdə davamlı təxribatla üzləşən prezident parlamenti buraxmaq barədə düşünə bilər. O, yeni “Fransa qərarı” haqqında danışarkən bunu nəzərdə tuturdu? Konstitusiya Milli Assambleyanın 2025-ci ilin iyulundan yenidən buraxılmasına icazə verir. Təbii ki, prezident bundan əvvəl də bunu etməyəcəyini bildirib, amma blokadadan çıxmaq üçün başqa hansı vasitələrə əl atmaq olar?

Həddindən artıq sol və ifrat sağçılar da prezidentin ümidsiz halda istefa verəcəyinə ümid edirlər. Jean-Luc Mélenchonun "Əzilməmiş Fransa"sı məhz bunu gözləyir və ifrat sağçı "Milli Birlik"in rəhbəri Marin Le Pen dekabrın ortalarında partiyasının növbədənkənar prezident seçkilərinə hazırlaşdığını elan edib. O, “demokratik həll” tələb edən hökumət böhranının “xoşbəxt nəticəsi”nə ümid etdiyini gizlətmir.

Belə bir fərziyyə var ki, prezidentin parlamentdən keçməsi çox çətinləşdiyi üçün “buraxmaq” və aktual məsələləri referenduma çıxarmaq niyyətindədir. Bir tərəfdən, bu, xəbər deyil - 2017-ci ildə hakimiyyətə gələndən bəri Emmanuel Makron belə bir konstitusiya alətindən istifadəni daim qeyd etsə də, hələ ki, belə addımlar atmayıb. Ola bilsin ki, indiki vəziyyətdə bu, prezidentin sədaqətinə əmin olmadığı parlamenti zəncirdən çıxarmaqla, prezidentlə xalq arasında birbaşa əlaqə yaratmaq cəhdi ola bilər.

Halbuki, referendumla büdcənin qəbulu mümkün deyil. Fransızları belə mürəkkəb problemlərin həllinə cəlb etmək üçün ilk növbədə parlamentin hər iki palatasından referendumun mətni, vaxtı və təyinatı ilə bağlı razılıq əldə etmək lazımdır. Aydındır ki, bu, nə prezidentin, nə də hökumətin ümumi dil tapacağına əmin olmadığı Milli Assambleya və Senatın qanun layihəsinə yeni cəlb olunması deməkdir.

Üstəlik, Fransada keçirilən son iki referendumun tarixi hakimiyyətə bəzi xoşagəlməz dərslər verir. İyirmi il əvvəl, 2005-ci ildə prezident Jak Şirakın dövründə keçirilən referendumda fransızlar Avropa konstitusiyasını rədd etmişdilər, lakin onların qərarına heç kim qulaq asmadı. Sual yaranır: referendum onun istəklərinə zidd keçərsə, prezident Makron başqa cür hərəkət edəcəkmi? İkinci hal isə 1969-cu ildə prezident Şarl de Qoll tərəfindən təyin edilmiş və qeyri-qənaətbəxş cavab alaraq istefaya getməyə məcbur edilmiş referendumdur. Prezident Makron tez-tez heyranlığını bölüşdüyü Şarl de Qolldan nümunə götürəcəkmi? Üstəlik, son sorğulara görə, fransızların 61%-i Emmanuel Makronun istefasını istəyir.

Fransada yeni nazirlərin heç də yeni olmadığı ortaya çıxdı

Bu ideya prezidentin əsas opponentləri tərəfindən böyük həvəslə qarşılanıb. Onlar prezidentlik müddətinin başa çatması və ya ölkədə hakimiyyətin icra qanadının onların əlinə keçməsi məsələsini gündəmə gətirdiyi halda, sabah belə referendum keçirməyə hazırdırlar. Onlar, əlbəttə ki, şişirdirlər, lakin belə bir təhlükə realdır. Bunun qarşısını almaq üçün prezident referendum təyin edərkən on dəfə düşünməlidir ki, fransızların dediyi “hə” və ya “yox” problemi həll etmək əvəzinə onun istefa tələbinə çevrilməsin.

V.VƏLİYEV